Fíll í músarham
„Allir vita að stjórnarskráin okkar er dönsk, þing og embættismannakerfi eftirlíking evrópskra kerfa og hagkerfið einhver undarleg spegilmynd af hagkerfum miklu stærri þjóða. Haldane mundi væntanlega sýnast að hér væri verið að þenja músarham yfir beinagrind fíls, og hann mundi ekki vænta þess að tiltækið heppnaðist.“ (Mikael M. Karlsson)
Síðari hluta nóvembermánaðar sendu fjórtán heimspekingar sem starfa við íslenska háskóla frá sér yfirlýsingu þar sem rætt er hve mikilvægt sé á tímum sem þessum að „rækta lýðræðislegar stofnanir samfélagsins, ekki síst Alþingi, og standa vörð um borgaraleg réttindi“. Meðal annars er fjallað um íslenska bankahrunið og bent á að réttlætismál sé „að skorið verði úr um ábyrgð stjórnenda og eigenda bankanna annarsvegar, og stjórnvalda hinsvegar, á því sem gerðist“. Þá þurfi að standa „vörð um hagsmuni þeirra sem eiga á hættu að missa húsnæði, flosna upp úr námi eða missa lifibrauð sitt“. Einnig sé brýnt að huga að hag barna við þessar aðstæður, það sé „mál þjóðarinnar allrar og prófsteinn á Ísland sem velferðarríki“. Fjölmörg fleiri atriði eru rædd, sem snerta meðal annars jafnréttismál og stöðu erlendra ríkisborgara sem hér búa. Hægt er að nálgast yfirlýsinguna í heild á Netinu en brot úr henni voru birt í fjölmiðlum, meðal annars á vefritinu Eyjunni. Þar gafst lesendum kostur á að segja álit sitt á yfirlýsingunni og nýttu meira en 20 einstaklingar sér tækifærið, fæstir þó undir nafni. Ummæli lesenda voru af margvíslegum toga og eru forvitnilegt þversnið þeirrar umræðu sem farið hefur fram um stjórnmál og efnahagsmál hér á landi á liðnum vikum. Á meðan sumir hella úr skálum reiði sinnar nota aðrir tækifærið til að ræða um grundvallarhugtök á borð við ábyrgð og lýðræði.
Hvar hefur þetta lið verið?
Nokkuð var um átölur í garð heimspekinganna fjórtán á Eyjunni og töldu sumir yfirlýsingu þeirra missa marks. „Við lifum við fasisma nú þegar og höfum gert lengi. Þið spekingarnir hafið litið framhjá því, skömm sé ykkur,“ skrifaði einn lesandinn og annar tók í sama streng: „Hvað eru þessir hámenntuðu menn að fatta núna? Að lýðveldið sé í hættu? Það hafa sjómenn vitað lengi eða alveg frá því að þeir voru gerðir að leiguliðum kvótagreifana.“ Og sá þriðji furðaði sig á hvað spekingarnir fjórtán væru vilja upp dekk. „Hvar hefur þetta lið verið undanfarin ár? Heyrðist hvorki hósti né stuna frá heimspekingum þegar verið var að nauðga íslensku samfélagi síðastliðin 10 ár á kostnað peninga, sér- og flokkshagsmuna þröngrar elítu. Mér verður eiginlega bara óglatt.“
En ekki voru allir svo neikvæðir. Nanna komst svo að orði: „Ég held að margir þeirra sem hafa skrifað athugasemdir hér að ofan horfi framhjá þeirri staðreynd að heimspekingarnir eru ekki að taka fram að lýðræðið hafi ekki verið skaðað fyrir þennan tíma heldur að þær aðstæður og tímar sem við erum að ganga í gegnum núna varpa ljósi á það sem miður hefur farið í lýðræði okkar Íslendinga.“ Elfa tók einnig upp hanskann fyrir heimspekingana: „Þetta er reyndar fólkið sem ég vil að taki hér við,“ skrifaði hún. „Ég vona að þau gefi kost á sér til ábyrgðarstarfa fyrir Nýja Ísland, við þurfum á þessu hugarfari að halda í stjórnun landsins.“
Sjálfur er ég á svipaðri skoðun og Nanna og Elfa og ég tek einnig undir með þeim lesanda sem fullyrti á Eyjunni að drjúgur hluti heimspekinganna hefði verið gagnrýninn á íslenskt samfélag á undanförnum misserum. „Gallinn er að það hafa bara svo fáir hlustað,“ bætti viðkomandi við. En úr því má bæta, þótt seint sé. Mig langar að vekja athygli á sitt hvorri greininni eftir tvo þeirra heimspekinga sem hér um ræðir, þá Pál Skúlason og Mikael M. Karlsson.
Háski markaðshyggjunnar
Í vorhefti Skírnis 2008 skrifaði Páll umhugsunarverða grein um menningu og markaðshyggju þar sem hann benti á að á liðnum árum hefði markaðshyggjan, illu heilli, hreiðrað um sig á öllum sviðum þjóðlífsins, „í fjölskyldunni, í sveitarfélaginu, á opinberum stofnunum og í félögum fólks af hvaða tagi sem er. Hún seytlar inn í þjóðarsálina, vill sannfæra alla um réttmæti sitt, fá stuðning og hvatningu úr öllum áttum“ (s. 24–25). Og Páll bætir við:
„Meginvilla markaðshyggjunnar er sú að halda að svið efnahagsins nái í reynd yfir svið menningar og stjórnmála, að það sé hægt að smætta lögmál menningar og stjórnmála niður í lögmál framleiðslu, viðskipta og rekstrar sem gilda um efnahagsmál. Þar með er gerð tilraun til að ofureinfalda lögmál hinnar flóknu veraldar sem við lifum í og um leið dregin upp alröng mynd af sjálfum okkur. Á þessum röngu forsendum er síðan boðuð ofur einfölduð og háskáleg lausn á þeim lífsverkefnum sem við stöndum frammi fyrir“ (s. 32).
Í stað markaðshyggjunnar boðar Páll menningarlega einstaklingshyggju sem geri þrjár mikilvægar kröfur til okkar sem einstaklinga: (1) að leggja kapp á að þroska okkur sem hugsandi verur og styðja aðra til sama þroska; (2) að berjast „gegn þeim þjóðfélagsöflum, þar á meðal markaðsöflum, sem vilja ráðkast með okkur, stýra okkur og stjórna með áróðri, ógnunum og hverskyns skilyrðingum“; og loks (3) að hlúa „að þeim stofnunum sem hafa þá köllun að halda uppi menningar- og menntalífi“ hér á landi (s. 40).
Röng beinabygging
Í umræddri grein Mikaels M. Karlssonar, sem birtist í hausthefti Skírnis 1992 en var upphaflega flutt sem erindi árið 1989, er rætt um hve háskalegt það er ef þjóð hefur ranga mynd af sjálfri sér. Mikael bendir á að þótt við Íslendingar þekkjum sögu þjóðarinnar og séum stoltir af bókmenntaarfinum þá hafi okkur á ýmsan hátt yfirsést hve smá þjóðin sé í raun og hvað það feli í sér. Til skýringar rifjar hann upp að náttúruspekingar sem hafi snemma áttað sig á að form séu ætíð tengd stærð. Vitnar hann meðal annars til orða Galíleos Galilei sem benti á að ómögulegt væri að stækka smíðahluti í miklum mæli án þess að breyta formi þeirra: „Á sama hátt gæti beinabygging manna, hesta og annarra dýra ekki haldið skepnunum saman, eða gegnt eðlilegu hlutverki sínu, ef dýrin stækkuð verulega,“ skrifaði Galíleo í einni bóka sinna árið 1638 (s. 419). Líffræðingurinn J.B.S. Haldane tekur upp þennan þráð snemma á 20. öld og heimfærir á félagsleg fyrirbæri. „„Rétt eins og sérhvert dýr [þ.e. dýr með tiltekið form] á sér tiltekna kjörstærð,“ segir hann, „gildir hið sama um samfélög manna““ (s. 420).
Mikael bætir um betur og tengir þessa umræðu vangaveltum sínum um smæð íslensku þjóðarinnar. Í grein sinni færir hann gild rök fyrir því að samfélag okkar sé eins og mús sem hafi beinabyggingu fíls. „Form efnahagsmála og stjórnmála hér á landi hefur einfaldlega verið tekið hrátt frá öðrum, miklu stærri, þjóðum og hagnýtt hér, oftast án þess að vera skynsamlega lagað að íslenskum aðstæðum“ (s. 422). Og hann bætir við: „Ef grunsemdir mínar reynast á rökum reistar og form íslenskra stofnana henta ekki stærð íslensku þjóðarinnar og ekkert verður að gert í þessum efnum, þá mun náttúran fyrr eða síðar taka í taumana; annað hvort breytast þá þessi form eða íslenska þjóðin hættir að vera til“ (s. 422). Nú eru liðin tæp tuttugu ár síðan Mikael lét þessi orð fyrst falla en óneitanlega læðist að manni sá grunur að einmitt nú standi þjóðin á þeim örlagaríku tímamótum sem hann vísar til.
Ögrandi verkefni
Hægt væri að vitna til fleiri greina eftir heimspekingana fjórtán til að andmæla því að ekki hafi heyrst hósti eða stuna frá þeim undanfarin ár, meðan þjóðin flaut sofandi að feigðarósi, undir forystu misvitra ráðamanna og fyrirhyggjulausra peningamanna. Slíkur málflutningur væri þó eins gagnslítill við núverandi aðstæður og þrettán blaðsíðna hvítþvottur seðlabankastjóra á morgunverðarfundi Viðskiptaráðs fyrir skömmu. Meginatriðið í málinu birtist í ummælum eins þeirra nafnlausu penna sem tjáðu sig á Eyjunni: „núna þurfum við meira en nokkurn tímann áður að hlusta á þessa heimspekinga og fleiri sem hafa tjáð sig um lýðræðið að undanförnu“. Ég mæli með því að sem flestir – ekki síst þingmenn og ráðherrar – lesi greinar þeirra Páls og Mikaels í heild sinni og nýti sér skynsamlegar umræður þeirra og fleiri heimspekinga við það verkefni sem bíður okkar: Að móta þjóðinni heilbrigðari sjálfsmynd og lífvænlegra samfélag til að búa í.
Heimildir:
Ágúst Þór Árnason, Ástríður Stefánsdóttir, Björn Þorsteinsson, Eyja Margrét Brynjarsdóttir, Geir Sigurðsson, Giorgio Baruchello, Jón Ólafsson, Kristján Kristjánsson, Mikael M. Karlsson, Ólafur Páll Jónsson, Páll Skúlason, Sigríður Þorgeirsdóttir, Sigurður Kristinsson og Vilhjálmur Árnason. „Lýðræði og réttlæti.“ Mbl.is 14. nóvember 2008 (slóð: mbl.is/media/69/1069.pdf). Skoðað 26.11.2008.
„Fjórtán heimspekingar: Lýðræði og réttarríki stefnt í voða. Verja þarf borgaraleg réttindi.“ Eyjan.is 19. nóvember 2008 (slóð: http://eyjan.is/blog/2008/11/19/fjortan-heimspekingar-lydraedi-og-rettarriki-stefnt-i-voda-mikilvaegt-ad-standa-vordu-borgarleg-rettindi/). Skoðað 26.11.2008.
Mikael Karlsson. „Smáræða á ráðstefnunni „Við erum gestir og hótel okkar er jörðin“.“ Skírnir 166 (haust 1992): s. 418–23.
Páll Skúlason. „Menning og markaðshyggja.“ Skírnir 182 (vor 2008): s. 5–40.
Síðari hluta nóvembermánaðar sendu fjórtán heimspekingar sem starfa við íslenska háskóla frá sér yfirlýsingu þar sem rætt er hve mikilvægt sé á tímum sem þessum að „rækta lýðræðislegar stofnanir samfélagsins, ekki síst Alþingi, og standa vörð um borgaraleg réttindi“. Meðal annars er fjallað um íslenska bankahrunið og bent á að réttlætismál sé „að skorið verði úr um ábyrgð stjórnenda og eigenda bankanna annarsvegar, og stjórnvalda hinsvegar, á því sem gerðist“. Þá þurfi að standa „vörð um hagsmuni þeirra sem eiga á hættu að missa húsnæði, flosna upp úr námi eða missa lifibrauð sitt“. Einnig sé brýnt að huga að hag barna við þessar aðstæður, það sé „mál þjóðarinnar allrar og prófsteinn á Ísland sem velferðarríki“. Fjölmörg fleiri atriði eru rædd, sem snerta meðal annars jafnréttismál og stöðu erlendra ríkisborgara sem hér búa. Hægt er að nálgast yfirlýsinguna í heild á Netinu en brot úr henni voru birt í fjölmiðlum, meðal annars á vefritinu Eyjunni. Þar gafst lesendum kostur á að segja álit sitt á yfirlýsingunni og nýttu meira en 20 einstaklingar sér tækifærið, fæstir þó undir nafni. Ummæli lesenda voru af margvíslegum toga og eru forvitnilegt þversnið þeirrar umræðu sem farið hefur fram um stjórnmál og efnahagsmál hér á landi á liðnum vikum. Á meðan sumir hella úr skálum reiði sinnar nota aðrir tækifærið til að ræða um grundvallarhugtök á borð við ábyrgð og lýðræði.
Hvar hefur þetta lið verið?
Nokkuð var um átölur í garð heimspekinganna fjórtán á Eyjunni og töldu sumir yfirlýsingu þeirra missa marks. „Við lifum við fasisma nú þegar og höfum gert lengi. Þið spekingarnir hafið litið framhjá því, skömm sé ykkur,“ skrifaði einn lesandinn og annar tók í sama streng: „Hvað eru þessir hámenntuðu menn að fatta núna? Að lýðveldið sé í hættu? Það hafa sjómenn vitað lengi eða alveg frá því að þeir voru gerðir að leiguliðum kvótagreifana.“ Og sá þriðji furðaði sig á hvað spekingarnir fjórtán væru vilja upp dekk. „Hvar hefur þetta lið verið undanfarin ár? Heyrðist hvorki hósti né stuna frá heimspekingum þegar verið var að nauðga íslensku samfélagi síðastliðin 10 ár á kostnað peninga, sér- og flokkshagsmuna þröngrar elítu. Mér verður eiginlega bara óglatt.“
En ekki voru allir svo neikvæðir. Nanna komst svo að orði: „Ég held að margir þeirra sem hafa skrifað athugasemdir hér að ofan horfi framhjá þeirri staðreynd að heimspekingarnir eru ekki að taka fram að lýðræðið hafi ekki verið skaðað fyrir þennan tíma heldur að þær aðstæður og tímar sem við erum að ganga í gegnum núna varpa ljósi á það sem miður hefur farið í lýðræði okkar Íslendinga.“ Elfa tók einnig upp hanskann fyrir heimspekingana: „Þetta er reyndar fólkið sem ég vil að taki hér við,“ skrifaði hún. „Ég vona að þau gefi kost á sér til ábyrgðarstarfa fyrir Nýja Ísland, við þurfum á þessu hugarfari að halda í stjórnun landsins.“
Sjálfur er ég á svipaðri skoðun og Nanna og Elfa og ég tek einnig undir með þeim lesanda sem fullyrti á Eyjunni að drjúgur hluti heimspekinganna hefði verið gagnrýninn á íslenskt samfélag á undanförnum misserum. „Gallinn er að það hafa bara svo fáir hlustað,“ bætti viðkomandi við. En úr því má bæta, þótt seint sé. Mig langar að vekja athygli á sitt hvorri greininni eftir tvo þeirra heimspekinga sem hér um ræðir, þá Pál Skúlason og Mikael M. Karlsson.
Háski markaðshyggjunnar
Í vorhefti Skírnis 2008 skrifaði Páll umhugsunarverða grein um menningu og markaðshyggju þar sem hann benti á að á liðnum árum hefði markaðshyggjan, illu heilli, hreiðrað um sig á öllum sviðum þjóðlífsins, „í fjölskyldunni, í sveitarfélaginu, á opinberum stofnunum og í félögum fólks af hvaða tagi sem er. Hún seytlar inn í þjóðarsálina, vill sannfæra alla um réttmæti sitt, fá stuðning og hvatningu úr öllum áttum“ (s. 24–25). Og Páll bætir við:
„Meginvilla markaðshyggjunnar er sú að halda að svið efnahagsins nái í reynd yfir svið menningar og stjórnmála, að það sé hægt að smætta lögmál menningar og stjórnmála niður í lögmál framleiðslu, viðskipta og rekstrar sem gilda um efnahagsmál. Þar með er gerð tilraun til að ofureinfalda lögmál hinnar flóknu veraldar sem við lifum í og um leið dregin upp alröng mynd af sjálfum okkur. Á þessum röngu forsendum er síðan boðuð ofur einfölduð og háskáleg lausn á þeim lífsverkefnum sem við stöndum frammi fyrir“ (s. 32).
Í stað markaðshyggjunnar boðar Páll menningarlega einstaklingshyggju sem geri þrjár mikilvægar kröfur til okkar sem einstaklinga: (1) að leggja kapp á að þroska okkur sem hugsandi verur og styðja aðra til sama þroska; (2) að berjast „gegn þeim þjóðfélagsöflum, þar á meðal markaðsöflum, sem vilja ráðkast með okkur, stýra okkur og stjórna með áróðri, ógnunum og hverskyns skilyrðingum“; og loks (3) að hlúa „að þeim stofnunum sem hafa þá köllun að halda uppi menningar- og menntalífi“ hér á landi (s. 40).
Röng beinabygging
Í umræddri grein Mikaels M. Karlssonar, sem birtist í hausthefti Skírnis 1992 en var upphaflega flutt sem erindi árið 1989, er rætt um hve háskalegt það er ef þjóð hefur ranga mynd af sjálfri sér. Mikael bendir á að þótt við Íslendingar þekkjum sögu þjóðarinnar og séum stoltir af bókmenntaarfinum þá hafi okkur á ýmsan hátt yfirsést hve smá þjóðin sé í raun og hvað það feli í sér. Til skýringar rifjar hann upp að náttúruspekingar sem hafi snemma áttað sig á að form séu ætíð tengd stærð. Vitnar hann meðal annars til orða Galíleos Galilei sem benti á að ómögulegt væri að stækka smíðahluti í miklum mæli án þess að breyta formi þeirra: „Á sama hátt gæti beinabygging manna, hesta og annarra dýra ekki haldið skepnunum saman, eða gegnt eðlilegu hlutverki sínu, ef dýrin stækkuð verulega,“ skrifaði Galíleo í einni bóka sinna árið 1638 (s. 419). Líffræðingurinn J.B.S. Haldane tekur upp þennan þráð snemma á 20. öld og heimfærir á félagsleg fyrirbæri. „„Rétt eins og sérhvert dýr [þ.e. dýr með tiltekið form] á sér tiltekna kjörstærð,“ segir hann, „gildir hið sama um samfélög manna““ (s. 420).
Mikael bætir um betur og tengir þessa umræðu vangaveltum sínum um smæð íslensku þjóðarinnar. Í grein sinni færir hann gild rök fyrir því að samfélag okkar sé eins og mús sem hafi beinabyggingu fíls. „Form efnahagsmála og stjórnmála hér á landi hefur einfaldlega verið tekið hrátt frá öðrum, miklu stærri, þjóðum og hagnýtt hér, oftast án þess að vera skynsamlega lagað að íslenskum aðstæðum“ (s. 422). Og hann bætir við: „Ef grunsemdir mínar reynast á rökum reistar og form íslenskra stofnana henta ekki stærð íslensku þjóðarinnar og ekkert verður að gert í þessum efnum, þá mun náttúran fyrr eða síðar taka í taumana; annað hvort breytast þá þessi form eða íslenska þjóðin hættir að vera til“ (s. 422). Nú eru liðin tæp tuttugu ár síðan Mikael lét þessi orð fyrst falla en óneitanlega læðist að manni sá grunur að einmitt nú standi þjóðin á þeim örlagaríku tímamótum sem hann vísar til.
Ögrandi verkefni
Hægt væri að vitna til fleiri greina eftir heimspekingana fjórtán til að andmæla því að ekki hafi heyrst hósti eða stuna frá þeim undanfarin ár, meðan þjóðin flaut sofandi að feigðarósi, undir forystu misvitra ráðamanna og fyrirhyggjulausra peningamanna. Slíkur málflutningur væri þó eins gagnslítill við núverandi aðstæður og þrettán blaðsíðna hvítþvottur seðlabankastjóra á morgunverðarfundi Viðskiptaráðs fyrir skömmu. Meginatriðið í málinu birtist í ummælum eins þeirra nafnlausu penna sem tjáðu sig á Eyjunni: „núna þurfum við meira en nokkurn tímann áður að hlusta á þessa heimspekinga og fleiri sem hafa tjáð sig um lýðræðið að undanförnu“. Ég mæli með því að sem flestir – ekki síst þingmenn og ráðherrar – lesi greinar þeirra Páls og Mikaels í heild sinni og nýti sér skynsamlegar umræður þeirra og fleiri heimspekinga við það verkefni sem bíður okkar: Að móta þjóðinni heilbrigðari sjálfsmynd og lífvænlegra samfélag til að búa í.
Heimildir:
Ágúst Þór Árnason, Ástríður Stefánsdóttir, Björn Þorsteinsson, Eyja Margrét Brynjarsdóttir, Geir Sigurðsson, Giorgio Baruchello, Jón Ólafsson, Kristján Kristjánsson, Mikael M. Karlsson, Ólafur Páll Jónsson, Páll Skúlason, Sigríður Þorgeirsdóttir, Sigurður Kristinsson og Vilhjálmur Árnason. „Lýðræði og réttlæti.“ Mbl.is 14. nóvember 2008 (slóð: mbl.is/media/69/1069.pdf). Skoðað 26.11.2008.
„Fjórtán heimspekingar: Lýðræði og réttarríki stefnt í voða. Verja þarf borgaraleg réttindi.“ Eyjan.is 19. nóvember 2008 (slóð: http://eyjan.is/blog/2008/11/19/fjortan-heimspekingar-lydraedi-og-rettarriki-stefnt-i-voda-mikilvaegt-ad-standa-vordu-borgarleg-rettindi/). Skoðað 26.11.2008.
Mikael Karlsson. „Smáræða á ráðstefnunni „Við erum gestir og hótel okkar er jörðin“.“ Skírnir 166 (haust 1992): s. 418–23.
Páll Skúlason. „Menning og markaðshyggja.“ Skírnir 182 (vor 2008): s. 5–40.
posted by tjonbarl at
10:21
<$I18N$LinksToThisPost>:
Create a Link
<< Heim