Stafabrengl sem myndhvörf

Þegar rætt er um myndhvörf í skáldskap er yfirleitt litið svo á að þar kallist á eða renni saman tvö fyrirbæri eða myndir. Annað fyrirbærið sé kenniliður, það er að segja sú merking sem myndin vísar til, og hitt sé myndliður, það er sá þáttur sem ákvarðar myndina og varpar um leið nýju ljósi á kenniliðinn. Í skáldskap eru þó mörg dæmi þess að kenniliðurinn sé ekki nefndur á nafn og að myndliðunum sé hlaðið hverjum ofan á eða innan í annan.

Einföldustu og knöppustu myndhverfingarnar í skáldskap (og veruleika, að sjálsögðu) byggjast hins vegar á því að hnika til einum staf eða bæta inn óvæntu orðabili. Í ljóðinu „Ferhyrndir menn á beit í krydduðum þanghaga“ úr ljóðabókinni Þriggja orða nafn yrkir Ísak Harðarson til að mynda á þessa lund:

Hvað erum við annað
en ferhyrndir menn á beit
í kryddum þanghaga?

Við göngum upp og niður Taugaveginn
stríðum straumi
án þess að snertast
og líti ég upp eitt andartak
af augnabliks aðgæsluleysi
mæti ég grímum ykkar
öskrandi af hæðni og illvild
(við erum, jú, keppinautar)
– fullum af grimmd

Og þegar ég heima, aleinn,
sest og spegla mig í tunglinu
sé ég aðeins grímuna mína
öskrandi eins og ykkar
(ég er, jú, keppinautur)
– fulla af grimmd

Og samt erum við bara
vesalings
ferhyrndir menn á beit
í krydduðum þanghaga. (s. 27)

Kvæðið í heild sinni kallast á við það kvæði Steins Steinnarr sem hefst á orðunum „Ég málaði andlit á vegg í afskekktu húsi“. Myndmálið er að vísu heldur ruglingslegra, mönnum er líkt við búfénað á þangbeit í fjöru, dregin er fram líking á milli spegils og tungls og samskipti manna táknuð með öskrandi grímu. Það sem skiptir þó mestu máli er orðið Taugavegur. Með einni einfaldri stafabreytingu skapar Ísak tvær myndir, mynd af mönnum að ganga niður eftir Laugaveginum og mynd af fólki í einhvers konar taugastríði. Reyndar er erfitt að ákveða hvor myndin tilheyri kennisviði ljóðsins. Líklega er eðlilegast að líta svo á að þarna séu á ferðinni tveir tengdir myndliðir sem varpa báðir ljósi á kennisviðið, sem er líf okkar á vettvangi dagsins.

Sú fagurfræði sem hér um ræðir varpar ef til vill ljósi á virkni orðaleikja á borð við SjálfstæðisFLokkurinn, Samspillingin og Krepputorg, svo fáein nýleg dæmi um séu nefnd.