Höfundur Njálu fundinn

Fyrir nokkrum dögum las ég grófa þýðingu á blaðagrein um franskan fræðimann, Pierre Menotti, sem eytt hafði drjúgum hluta ævi sinnar í rannsóknir og skrif um ímynduð skáld og verk þeirra. Maðurinn hafði varið doktorsritgerð um þetta efni við bandarískan háskóla rétt innan við þrítugt og einbeitt sér þá að argentínskum og brasilískum skáldsögum frá árunum 1955–1975 en eftir því sem árin liðu sprengdi hann út rannsóknarsviðið sem spannaði, áður en yfir lauk, öll lönd Mið- og Suður-Ameríku á nítjándu og tuttugustu öld, kanadískar bókmenntir milli 1936 og 1939, verk katalónska rithöfundarins Julio Solana og sextán miðaldatexta sem komið höfðu út í brokkgengri ritröð breska víkingafélagsins og bera titla sem hefjast á M, N og P (bindi 8 og 9). Skömmu fyrir andlát sitt árið 1997 sendi hann loks frá sér viðamikið rit um efnið á frönsku, Bók ímyndaðra skáldverka.

Rannsóknir Menottis byggðust alla tíð á sömu einföldu forsendunum. Í fyrsta lagi setti hann saman lista yfir þær smásagna- og skáldsagnapersónur í hverju landi sem fengjust við bókmenntasköpun, í öðru lagi tók hann saman yfirlit um þau verk í lausu máli og bundnu sem vitað væri til að viðkomandi höfundur hefði unnið við og í þriðja lagi fjallaði hann stuttlega um efni og einkenni þessara verka, að því marki sem heimildirnar buðu upp á slíkt. Á stöku stað braut hann síðan frásögnina upp með vangaveltum um tengsl ímyndaðra og raunverulegra höfunda og verka, auk þess sem hann skaut inn anekdótum úr öðrum áttum til að varpa frekara ljósi á efni.

Í umfjöllun sinni um Njáls sögu (sem virðist vera eina íslenska bókmenntaverkið sem hann fjallaði um) setur hann fram þá nýstárlegu kenningu að Njál Þorgeirsson eigi heima í hópi hinna ímynduðu höfunda. Máli sínu til stuðnings vísar hann til þeirra ráða sem Njáll gefur Gunnari Hámundarsyni vegna fjárheimtu Unnar Marðardóttur (22. kafli sögunnar). Njáll lýsir þar fyrirfram atburðarás næstu kafla á eftir og rekur í smáatriðum (líkt og leikritahöfundur) væntanlegt samtal Gunnars/Kaupa-Héðins og Hrúts um málshöfðun vegna heimamundar Unnar. Í ljósi þessarar sérkennilegu senu færir Menotti ansi djörf rök fyrir því að Njáll sé hinn ímyndaði höfundur Njáls sögu. Samkvæmt innri rökvísi frásagnarinnar hafi hann verið fær um að semja verkið allt frá orði til orðs áður en það átti sér stað í verunni og þar með löngu áður en það var skrifað niður.

Í formála bókar sinnar segir Menotti að höfuðtilgangur rannsókna sinna hafi verið að svipta hulunni af þeirri ímynduðu bókmenntasögu sem leynist á milli línanna í skáldskap Rómönsku-Ameríku sem og fleiri svæða eða tímabila, „vekja athygli lesenda á heillandi heimi sem þeir eiga væntanlega aldrei eftir að fá fullan aðgang að“. Eins og nærri má geti náði fræðimaðurinn franski ekki þessu markmiði sínu. Verk hans vakti litla sem enga athygli þegar það kom út og var aðeins lítill hluti af upplaginu af bók hann seldur þegar afgangnum af því var eytt árið 2003. Mér hefur sjálfum ekki enn tekist að hafa upp á verkinu á bókasöfnum og veit ekki meira um það en stendur í áðurnefndi blaðagrein, en hún birtist í spænska dagblaðinu El País. Þær upplýsingar sem þar koma fram eru í raun álíka brotkenndar og sú þekking sem Menotti byggði í mörgum tilvikum rannsóknir sína á.