Fiðrildaspegillinn

„Margar stelpur,“ sagði dóttir mín á þriðja ári fyrir framan tvískiptan baðherbergisskápinn eitt kvöldið. „Ég vil sjá margar stelpur“. Ég opnaði þess vegna speglahurðirnar (sem minna á tvo fiðrildavængi) þannig að þær nálguðust hvor aðra – hjarirnar eru nefnilega fyrir miðju. Síðan tók ég hana í fangið, við hölluðum við okkur fram og stelpan litla sá sjálfa sig í tvíriti, síðan í fjórriti og loks í áttfaldri mynd þegar ég dró vængina alveg að vöngum hennar. Hún skríkti. Mér varð aftur á móti hugsað til fleygra orða Marshalls McLuhan The medium is the message. Þau má skilja (og misskilja) með ýmsum hætti. Sjálfur freistast ég til að túlka þau þannig að fjölmiðlar samtímans spegli ekki veruleikann heldur sjálfa sig.

Það er ekki þar með sagt að ég trúi á slíka kenningu. Fjölmiðlar eru auðvitað stöðugt að færa okkur myndir, hljóð og orð sem eiga upptök sín úti í hinum margbrotna veruleika. Á hinn bóginn verða þeir af og til uppteknir af sínu eigin hlutverki við miðlun veruleikans. Og ef veruleikinn lætur á sér standa þá búa fjölmiðlar hann bara til (dæmi: íslensk glanstímarit hafa skapað glansheim ríka og fræga fólksins á Íslandi).

Að auki kemur fyrir að fjölmiðlar gleymi sér skríkjandi fyrir framan eigin spegilmynd. Ég tók til dæmis eftir því eitt haustið að nokkra laugardaga í röð var einn af þremur viðmælendum í viðtalsþætti Gísla Marteins Baldurssonar í Sjónvarpinu einhver annar starfsmaður Ríkisútvarpsins, m.a. sjónvarpsþáttastjórnandinn Jón Ólafsson. Það vakti með svipuðum hætti athygli mína þegar tvö af fjórum viðtölum sem Magasín-útgáfa DV sló upp á forsíðu síðar sama vetur voru viðtöl við fjölmiðlafólk: Ingva Hrafn Jónsson á Útvarpi Sögu og Sigríði Arnardóttur á Skjá einum. Í síðustu viku, þegar ég brá mér út í búð og sá mynd af Gísla Marteini og eiginkonu hans á forsíðu Mannlífs, fannst mér síðan að kenningin um fiðrildaspegilinn hefði verið endanalega staðfest. Nú vantaði bara að Jón Ólafsson fengi ritstjóra Mannlífs í sinn þátt.

(Ég gleymdi mér reyndar þarna í búðinni við að skoða umrædda forsíðu Mannlífs. Þar voru margar efnisfyrirsagnir og það tók mig stundarkorn að átta mig á hver þeirra átti við brosmildu hjónin í skjannahvítu skyrtunum á forsíðumyndinni. Á skyrtubrjósti mannsins mátti lesa: „Bróðir minn misnotaði mig“, á hægri skyrtuermi konunnar stóð: „Fór í aðgerð við flogaveiki“ en þar fyrir neðan: „Brúðkaup til sölu“. Þessum ratleik, sem útlitshönnuður tímaritsins hafði vafalítið skipulagt í smáatriðum, lauk ekki fyrr en neðst á forsíðunni með fyrirsögninni: „HREIN OG BEIN“. Þá loksins þótti mér að orð og mynd pössuðu saman.)

En þetta var útúrdúr. Allra skýrasta dæmið um þá spegilþörf fjölmiðlanna sem hér hefur verið reifuð eru fjölmiðlapistlarnir sem birtast með reglulegu millibili í öllum prentmiðlum sem vilja láta taka mark á sér. Við lestur þeirra þykir manni sem að vængir fiðrildaspegilsins séu við það að leggjast saman. Nú vantar bara að í einhverjum þeirra sé fjallað um efni og eðli fjölmiðlapistla. Þá sannaðist endanlega hið forkveðna: Fjölmiðlar segja sig sjálfir.