Tíu litlir strandaglópar

Skynjun manna af minni tegund er svolítið brengluð. Við bókmenntafræðingar sjáum aldrei það sem blasir við augum; dropann á glerinu, roða á skýjum, smáfugl á grein. Nei, okkur hættir ósjálfrátt til að lesa veröldina eins og hún væri úthugsað skáldverk, með torræðum táknum og margræðum vísunum. Of langt eða náið samband við bókmenntirnar gera mann svo til ófæran um að sjá neitt annað í þau skipti sem maður lítur upp úr skruddunum og framan í heiminn. Þetta eru sömu áhrif og það hefur að horfa of lengi í sólina og líta síðan undan: Gullskjöldurinn brennir sitt svarta mark í sjónhimnuna.

Undanfarnar vikur hefur raunveruleikasjónvarpið haldið sína árlegu uppskeruhátíð. Lukkulegir strandaglópar, piparmeyjar, poppstjörnur og ofurhugar hafa hrósað sigri í margþættri keppni vetrarins. Ég horfði stundum á þessa þætti í vetur með unglingunum á heimilinu, eftir að ég var búinn að svæfa, og furðaði mig jafnan á því hve uppskriftin að baki þessu sjónvarpsefni er einföld. Ég gat ekki betur séð en að sérhver þáttaröð byggði á einhverri þeirra barnabóka sem ég var nýbúinn að lesa fyrir þriggja ára dótturina inni í barnaherberginu.

Strandaglópsþátturinn Survivor virðast vera endurgerð á sögu sem hét Tíu litlir negrastrákar þegar ég var strákur en gerist núorðið yfirleitt í dýraríkinu. Hver þáttaröð hefst á því að hópar fólks af ólíkum kynþáttum og kynjum hefja baráttu um að lifa af í villtri náttúru. Ein einstaklingarnir keppa líka innbyrðis um verða ekki skildir eftir útundan innan síns hóps. Eftir því sem þáttunum fjölgar týna þátttakendur tölunni en það kemur samt í hlut þeirra þrautseigari að gera í lokaþættinum upp á milli þeirra tveggja sem eftir standa. Sama ferli er lýst í bókinni Tíu ungir ökuþórar, sem þýdd var af Kristjáns frá Djúpalæk:

„Tveir aka ökuþórar,
áfram greitt sitt skeið.
Þá bilar hjól hjá hundinum
en hinn kemst alla leið.

Þessi eini ökuþór
er orðinn hress að nýju.
Við mikinn fögnuð mas og glaum
þar mætast allir tíu.“

Munurinn er að vísu sá að fögnuðurinn er beiskju blandinn í Survivor, enda eru níu af hverjum tíu þátttakendum fórnarlömb konar eineltis.

Stefnumótaþátturinn Bachelor hefur svipað frásagnarform og Survivor en fyrirmyndin er þó líklega sótt í sígilt ævintýri þar sem prinsinn kannar hvaða kona í kóngsríkinu passi í glerskó sem hann hefur undir höndum. Böndin berast smám saman að þremur systrum. Draumaprinsinn í Bachelor fer eins að. Hann byrjar á því að fækka valkostunum. Síðan býður hann geðþekkustu stúlkunum með sér í heitan nuddpott, eða annan á viðlíka vettvang, að því er virðist til að kanna hvort tungur stúlknanna passi upp í munnholið á honum. Í lok vetrardagskrár stóð bara ein Öskubuska með pálmann í höndunum, stjúpsystur hennar sátu eftir með sárt ennið og blóðbragð á vörum. Svona má áfram telja. Hryllingarþátturinn Fear Factor er til dæmis innblásinn af sögunni um strákinn sem kunni ekki að hræðast.

Mergur málsins er sá að allar hafa formúlurnar í raunveruleikasjónvarpinu verið þrautprófaðar; helsta nýsköpunin á þessum vettvangi felst helst í því að blanda þeim saman. Í Survivor-þáttum fyrir ári eða svo þurftu keppendur til dæmis að leysa þraut sem var innblásin af sögu H.C. Andersen, „Litlu stúlkan með eldspýturnar“. Við annað tækifæri var ættingjum keppenda boðið í heimsókn í óbyggðirnar og látnir keppa í áti á ógeðslegum mat, þar á meðal lifandi skordýrum. Á tungumáli bandarískra sjónvarpsþáttaframleiðanda kallast slíkt skammhlaup: Survivor meets Fear Factor. Þáttaröðinni lauk loks á því að tveir þrautseigustu keppendurnir felldu hugi saman, eins kórónað var með bónorði í lokaþættinum. Ökustrákur hittir Öskubusku, gæti maður freistast til álykta an en því má ekki gleyma að sagan um negrastrákana tíu lauk á því að þessi eini sem eftir var fann sér lífsförunaut og fyrr en varði voru negrastrákarnir „aftur orðnir tíu“.

Nú er bara að bíða og sjá hvort íslensku sjónvarpsstöðvarnar geti notfært sér þessar formúlur með sjálfstæðum og þjóðlegum hætti. Kannski er þess að vænta að Stöð 2 bjóði áhorfendum upp á raunveruleikasjónvarp á næsta tímabili sem byggt yrði á sögunni um djáknann á Myrká. Þórhallur miðill þyrfti ekki að breyta Lífsauga sínu mikið til að svo gæti orðið. Hann þyrfti aðeins að gera þá kröfu til gesta sinna að þeir ættu í tilhugalíf við fólk fyrir handan; „Það er hérna maður, hann spyr ... langar að spyrja: Er einhver Garún í salnum?“