Gráa svæðið

Tíu litlir strandaglópar

2011-12-11T23:10:00.002Z

Skynjun manna af minni tegund er svolítið brengluð. Við bókmenntafræðingar sjáum aldrei það sem blasir við augum; dropann á glerinu, roða á skýjum, smáfugl á grein. Nei, okkur hættir ósjálfrátt til að lesa veröldina eins og hún væri úthugsað skáldverk, með torræðum táknum og margræðum vísunum. Of langt eða náið samband við bókmenntirnar gera mann svo til ófæran um að sjá neitt annað í þau skipti sem maður lítur upp úr skruddunum og framan í heiminn. Þetta eru sömu áhrif og það hefur að horfa of lengi í sólina og líta síðan undan: Gullskjöldurinn brennir sitt svarta mark í sjónhimnuna.

Undanfarnar vikur hefur raunveruleikasjónvarpið haldið sína árlegu uppskeruhátíð. Lukkulegir strandaglópar, piparmeyjar, poppstjörnur og ofurhugar hafa hrósað sigri í margþættri keppni vetrarins. Ég horfði stundum á þessa þætti í vetur með unglingunum á heimilinu, eftir að ég var búinn að svæfa, og furðaði mig jafnan á því hve uppskriftin að baki þessu sjónvarpsefni er einföld. Ég gat ekki betur séð en að sérhver þáttaröð byggði á einhverri þeirra barnabóka sem ég var nýbúinn að lesa fyrir þriggja ára dótturina inni í barnaherberginu.

Strandaglópsþátturinn Survivor virðast vera endurgerð á sögu sem hét Tíu litlir negrastrákar þegar ég var strákur en gerist núorðið yfirleitt í dýraríkinu. Hver þáttaröð hefst á því að hópar fólks af ólíkum kynþáttum og kynjum hefja baráttu um að lifa af í villtri náttúru. Ein einstaklingarnir keppa líka innbyrðis um verða ekki skildir eftir útundan innan síns hóps. Eftir því sem þáttunum fjölgar týna þátttakendur tölunni en það kemur samt í hlut þeirra þrautseigari að gera í lokaþættinum upp á milli þeirra tveggja sem eftir standa. Sama ferli er lýst í bókinni Tíu ungir ökuþórar, sem þýdd var af Kristjáns frá Djúpalæk:

„Tveir aka ökuþórar,
áfram greitt sitt skeið.
Þá bilar hjól hjá hundinum
en hinn kemst alla leið.

Þessi eini ökuþór
er orðinn hress að nýju.
Við mikinn fögnuð mas og glaum
þar mætast allir tíu.“

Munurinn er að vísu sá að fögnuðurinn er beiskju blandinn í Survivor, enda eru níu af hverjum tíu þátttakendum fórnarlömb konar eineltis.

Stefnumótaþátturinn Bachelor hefur svipað frásagnarform og Survivor en fyrirmyndin er þó líklega sótt í sígilt ævintýri þar sem prinsinn kannar hvaða kona í kóngsríkinu passi í glerskó sem hann hefur undir höndum. Böndin berast smám saman að þremur systrum. Draumaprinsinn í Bachelor fer eins að. Hann byrjar á því að fækka valkostunum. Síðan býður hann geðþekkustu stúlkunum með sér í heitan nuddpott, eða annan á viðlíka vettvang, að því er virðist til að kanna hvort tungur stúlknanna passi upp í munnholið á honum. Í lok vetrardagskrár stóð bara ein Öskubuska með pálmann í höndunum, stjúpsystur hennar sátu eftir með sárt ennið og blóðbragð á vörum. Svona má áfram telja. Hryllingarþátturinn Fear Factor er til dæmis innblásinn af sögunni um strákinn sem kunni ekki að hræðast.

Mergur málsins er sá að allar hafa formúlurnar í raunveruleikasjónvarpinu verið þrautprófaðar; helsta nýsköpunin á þessum vettvangi felst helst í því að blanda þeim saman. Í Survivor-þáttum fyrir ári eða svo þurftu keppendur til dæmis að leysa þraut sem var innblásin af sögu H.C. Andersen, „Litlu stúlkan með eldspýturnar“. Við annað tækifæri var ættingjum keppenda boðið í heimsókn í óbyggðirnar og látnir keppa í áti á ógeðslegum mat, þar á meðal lifandi skordýrum. Á tungumáli bandarískra sjónvarpsþáttaframleiðanda kallast slíkt skammhlaup: Survivor meets Fear Factor. Þáttaröðinni lauk loks á því að tveir þrautseigustu keppendurnir felldu hugi saman, eins kórónað var með bónorði í lokaþættinum. Ökustrákur hittir Öskubusku, gæti maður freistast til álykta an en því má ekki gleyma að sagan um negrastrákana tíu lauk á því að þessi eini sem eftir var fann sér lífsförunaut og fyrr en varði voru negrastrákarnir „aftur orðnir tíu“.

Nú er bara að bíða og sjá hvort íslensku sjónvarpsstöðvarnar geti notfært sér þessar formúlur með sjálfstæðum og þjóðlegum hætti. Kannski er þess að vænta að Stöð 2 bjóði áhorfendum upp á raunveruleikasjónvarp á næsta tímabili sem byggt yrði á sögunni um djáknann á Myrká. Þórhallur miðill þyrfti ekki að breyta Lífsauga sínu mikið til að svo gæti orðið. Hann þyrfti aðeins að gera þá kröfu til gesta sinna að þeir ættu í tilhugalíf við fólk fyrir handan; „Það er hérna maður, hann spyr ... langar að spyrja: Er einhver Garún í salnum?“

Íslensk hagfræði

2011-11-05T17:23:00.002Z

Hann afi er einskonar rati
sem elskar krónu með gati;
hinn sígildi hrekkur
þegar hún sekkur
er uppnefndur efnahagsbati.

Er Gunnar á Hlíðarenda af grískum ættum?

2011-05-10T15:49:00.001Z

Hin fleygu orð Gunnars á Hlíðarenda, “Fögur er hlíðin …“, hafa gjarnan verið túlkuð sem yfirlýsing um ættjarðarást hetjunnar sem vill frekar vera drepinn af óvinum sínum en yfirgefa landið sitt. Þetta er sá skilningur sem Jónas Hallgrímsson leggur í orð Gunnars í kvæðinu „Gunnarshólma“ frá 1838: „Því Gunnar vildi heldur bíða hel, / en horfinn vera fósturjarðar ströndum.“ Og þetta er sá skilningur sem Jónas frá Hriflu leggur í orð Gunnars árið 1942 þegar hann átelur Sigurð Nordal fyrir að hafa ætlað að segja upp kennslustöðu við Háskóla Íslands til að taka boði um kennarastöðu í Noregi: „Gunnar á Hlíðarenda vill heldur deyja á Íslandi en þola útlegðardóm í þrjú ár. Nordal dæmir sig sjálfan til óhamingju æfilangrar útlegðar fyrir lítilfjörlega hækkun á mánaðarlaunum.“

Í Njáls sögu er hvergi talað um ættjarðarást Gunnars. Þar er aðeins um það að ræða bónda sem dæmdur hefur verið í útlegð og vill ekki yfirgefa býlið sitt. Gunnar segir þar: „Fögur er hlíðin, svo að mér hefir hún aldrei jafnfögur sýnst, bleikir akrar en slegin tún, og mun ég ríða heim aftur og fara hvergi.“ Í kvæði sem Gunnar yrkir í haugi sínum gefur hann jafnframt til kynna að raunveruleg ástæða fyrir þessari ákvörðun hans hafi verið sú að hann heldur viljað deyja í bardaga en vægja. Heimildir eru fyrir því að fyrr á öldum hafi lesendur sögunnar tekist á um það hvor hafi tekið rétta ákvörðun, Gunnar eða Kolskeggur bróðir hans sem hlýddi útlegðardómnum, sigldi til Noregs og þaðan Danmerkur, tók skírn og gerðist guðs riddari, og endaði sem höfðingi fyrir Væringjaliði í Miklagarði.

Fræðimenn hafa bent á að orð Gunnars um hlíðina fögru séu umsnúningur á kafla í Alexanders sögu þar sem því er lýst þegar Alexander mikli heldur af stað í herferð sína inn í Litlu-Asíu. „Að komanda morgni gengur konungur á fjall eitt hátt og sér þaðan yfir landið. Þar mátti hann alla vegu sjá frá sér, fagra völlu, bleika akra, stóra skóga, blómgaða víngarða, sterkar borgir. Og er konungur sér yfir þessa fegurð alla þá mælir hann svo til vildarliðs síns: Þetta ríki, er nú lít eg yfir, ætla eg mér sjálfum. En Grikkland, föðurleifð mína, vil eg nú gefa yður upp, segir hann til höfðingjanna.”

Alexandars saga er norræn þýðing á frönsku söguljóði frá 12. öld sem rekur sögu útrásarvíkingsins Alexanders mikla. Lýsing Njáls sögu á Gunnari er skýrt dæmi um það hvernig Íslendingasögurnar er innblásnar af evrópskum menningararfi. Túlkun Jónasar Hallgrímssonar á þeirri lýsingu, sem ort er undir ítölskum bragarháttum, er skýrt dæmi um það hvernig hin evrópska hugmyndafræði þjóðernisstefnunnar hafði áhrif á það hvernig Íslendingar túlkuðu sögurnar á nítjándu og tuttugustu öld. Það sem er íslenskast í íslenskum bókmenntum er um leið áminning um hve miklir Evrópumenn við erum.

Íslandsljóð (Óreiðumenn anno 2011)

2011-04-09T00:08:00.015Z

Ó reiðu menn

með eymd í arf!

rauðþrútnir við frosnar lífsins lindir,

litla þjóð, sem enn í hringi syndir,

reistu í verki

hatursmerki,

- heimska er allt, sem þarf.

Trúðu á sjálfs þín hollu hönd, og semdu eigi.

Upp með fingur. Hér er þúfa í vegi.

Ef hún veltir þungu hlassi

verður áfram allt í hassi:

Hvað er þá orðið okkar starf ... etc.

Sjá roðann í fjáraustri

2010-10-29T10:55:00.012Z

100 menningarnir sem skora á þingmenn Vinstrihreyfingarinnar græns framboðs að draga til baka umsókn Íslendinga um aðild að Evrópusambandinu fullyrða að umsóknin snúist ekki lengur um að kanna hvað í boði er heldur sé "nú að hefjast flókið ferli aðlögunar að regluverki og stofnanakerfi ESB með milljarða fjáraustri frá Brussel. Slíkar greiðslur frá Evrópusambandinu gera að engu þær vonir að hér fari fram lýðræðisleg og hlutlæg umræða um kosti og galla aðildar." Seinna í ályktuninni segir að skoðanakannanir seinasta árið hafi "sýnt andstöðu yfirgnæfandi meirihluta kjósenda við aðild Íslands að ESB. Áframhaldandi aðlögunarferli er því gróf ögrun við lýðræði í landinu."

Hér er um mjög alvarlegan misskilning að ræða. Aðlögunarferli Íslands að regluverki og stofnanakerfi ESB hófst árið 1994 með aðild okkar að EES samningunum og er talið að því sé 70% lokið. Aðlögunin heldur samt áfram dag frá degi með upptöku nýrra lagabálka ESB án þess að við Íslendingar höfum nokkuð um þá að segja. Þetta er vissulega gróf ögrun við lýðræði í landinu.

Á síðustu sextán árum hafa milljaraðarnir streymt hingað frá Brussel. Íslensk sveitarfélög, félagasamtök, bændur, nýsköpunarfyrirtæki, opinberar stofnanir og óteljandi vísindamenn og listamenn hafa verið að taka við peningum frá ESB án þess að roðna eða blána. 7. rannsóknaáætlun ESB, Almannavarnaáætlun, Daphne III - gegn ofbeldi á konum og börnum, Evrópa unga fólksins, eTwinning - rafrænt skólasamstarf, Progress - jafnréttis- og vinnumálaáætlun, MEDIA Kvikmynda-, sjónvarps- og margmiðlunaráætlun ESB, Menningaráætlun ESB og Menntaáætlun ESB eru dæmi um þau nöfn sem ESB gefur lítt dulbúnum mútugreiðslum sínum.

Þá má ekki má gleyma öllum þeim þúsundum af ungmennum sem hafa verið að fara til lengri eða skemmri dvalar í Evrópusambandslöndum í gegnum ERASMUS námsmannaskiptin. Boðsferðirnar sem ungir Alþýðubandalagsmenn fóru í forðum tíð til Austur-Evrópu og Sovétríkjanna eru barnaleikur í samanburði. Sú staðreynd að meirihluti þjóðarinnar vill fá að sjá aðildarsamning sýnir hve ESB hefur orðið vel ágengt í lymskufullu áróðursstarfi sínu. Þjóðin er engan vegin fær um það lengur að ræða þetta mál á hlutlægan hátt, hvað þá að greiða um það atkvæði. Lýðræðinu er best borgið með því að koma í veg fyrir að lýðurinn fái að ráða.

Margt skrítið í kýrhausnum

2010-10-26T18:41:00.002Z

Hausinn er fullur af hori,
horið er bölvaður sori
sem fer ekki burt
né kemst á þurrt
þó að ég bori og bori.

Šmarna gora

2010-05-26T18:30:00.010Z

Skammt frá Ljubljana er fjall sem heitir Šmarna gora, tindur heilagrar Maríu. Fjallstopparnir eru reyndar tveir, sá austari kenndur við guðsmóðurina en þeim vestari er líkt við bálköst. Þeir standa í ríflega sjöundruð metra hæð yfir sjávarmáli; það er eins og risavaxið kameldýr hafi skotið hnúðunum upp úr sléttunni. Ferðalangurinn hjólar í vesturátt úr úr borginni, framhjá skyndibitastöðum og bílasölum og smám saman taka úthverfin við, skeggjaður bóndi situr ber að ofan í traktorssætinu og bíður þess að götuvitinn gefi honum grænt ljós, gömul þorpskirkja birtist milli íbúðarblokkanna og handan við Sava taka við brattar, skógivaxnar hæðir. Göngufólk streymir upp og niður bratta troðninga, ræturnar flétta saman kræklóttar tær í sverðinum, finkur og sólskríkjur syngja í laufinu. Það er sól á himni en forsæla undir laufhaddinum og vindurinn kátur, ferðalangurinn er með perlur á enninu, svitinn lekur niður bakið og það er freistandi að finna lurk í skógarbotninum til að styðja sig við á leiðinni upp. Svona liti Esjan út ef Ísland væri sunnar í álfunni, þá hefðu írsku einsetumennirnir látið Papey eiga sig og reist klaustur uppi á toppi, þá stæði við Stein svolítil kapella helguð Maríu, Jesúbarninu eða Heilögum Patreki og í hvert skipti sem einhver ætti leið hjá myndi hann hringja óskabjöllu þar uppi svo undir tæki í hlíðunum. Þegar upp er komið blasir við blómleg byggð, bleikir akrar og fleiri skógi vaxnar hæðir. Sava hlykkjast til austurs eins og hífaður Skaparinn hafi teiknaða hana með þykkum bláum tússpenna á græna örk jarðarinnar og í suðri liggur Ljúflingsborg, í laginu eins og englarnir sem börn gera í snjóinn á haustin. Í norðri rísa kamnísku Alparnir, enn hvítfreknóttir eftir veturinn en komnir í stuttbuxur og farnir að blístra gamla sígaunaslagara.

Orðabyltingarmenn

2010-04-26T16:49:00.002Z

"Þeir einir eru mest metnir meðal hinna lærðu sem umbreyta þannig náttúrlegri niðurraðan orðanna, að það sem í sjálfu sér er ljóst og skiljanlegt verður flókið og dimmt. Þessir menn eru kallaðir skáld og þeirra orðabyltingar eru kallaðar skáldskapur. Þó er hvers eins skálds dugleiki eigi öldungis innifalinn í eintómum umsnúningi orðanna, heldur er þar að auki af þeim heimt að þeir kunni duglega að ljúga. ...

Skáld er sá sem kemur sér fram með heimskulegu rausi og vitfirringu. Vegna þess er vitleysan það eiginlega kenniteikn sem menn skulu þekkja á hin bestu skáld; því allir þeir sem framfæra þanka sína slétt og rétt eða viðhafnarlaust eru haldnir óverðugir lárberjakransins."

(Úr þýðingu Jóns Ólafssonar frá Grunnavík á skáldsögunni Nikulás Klím eftir Ludvig Holberg. Kaupmannahöfn: Hið íslenzka fræðafélag í Kaupmannahöfn, 1948, s. 209-11).

Á sumardaginn fyrsta 2010

2010-04-22T16:40:00.008Z

Degi hallar, mig dauðlangar
að druslast í sólskinið út ,
fullir kallar, óþekktarangar
þar eru að drekka af stút.

Uppi á stórum stalli Jón
stendur og glápir á þing,
blautan dreymir draum um Fjón
Damaskus og Peking.

Á Tjarnarbakka Bertel og Nasi
bréfdúfudriti safna,
herrar yfir grænu grasi
og grátlegu krunki hrafna.

Mig dauðlangar þá degi hallar
að drekka hvítvín með humri,
þó að fimmtán formgallar
finnist á þessu sumri.

Síðbúin svör við rímnadómi Jónasar

2010-03-26T22:38:00.003Z

Á þriðja áratug tuttugustu aldar óskaði danski lýðskólakennarinn Holger Kjær eftir upplýsingum frá íslensku alþýðufólki um heimanám og uppeldi á Íslandi á 19. öld. Svörin sem honum bárust við þessum spurningum eru varðveitt á Þjóðminjasafninu og varpa athyglisverðu ljósi á viðhorf nokkurra einstaklinga sem fæddir eru á tímabilinu 1850 til 1900 til rímnakveðskaparins. Koma þar fram önnur viðhorf en þau sem Jónas Hallgrímsson viðraði í Fjölni í frægum dómi sínum um rímur eftir Sigurð Breiðfjörð. Má jafnvel lesa þau sem síðbúin svör við dómi Jónasar

Meðal þeirra sem tjá sig um rímurnar er Einar Jónsson (f. 1853) frá Stóra-Steinsvaði í Hróarstungu. Hann telur víst að ritdómur Jónasar hafi drepið rímnakveðskapinn en bætir við: „Ég hygg nú eigi að síður, að rímnakveðskapurinn hafi átt mikinn og góðan þátt í, að halda við lífsgleði þjóðarinnar og fróðleik hennar í gegnum hina löngu þrautatíma hennar. Það var mikilsverð tilbreyting fyrir hana, að þurfa ekki alltaf að hlusta á endurtekinn lestur sagnanna, en fá efnið sungið eða kveðið annað veifið.“

Jón Helgason (f. 1876) frá Brattahlíð í Svartárdal tekur í svipaðan streng: „Þá má telja rímunum það til gildis að þær hafa hjálpað mjög til að muna sögurnar því það er mikið sem það minnir á, ef vísa er til staðins.“

Lýsingar fleiri heimildarmanna minna jafnframt á að rímurnar voru ekki bara textar heldur líka tónlist sem flutt var við tilteknar aðstæður og skapaði sérstakt andrúmsloft. Ólafur Ólafsson (f. 1886) frá Haukadal í Dýrafirði rifjar upp, með vissri glýju í augum, að fornsagnalestur og rímnaflutningur hafi fléttast saman við handavinnu fólksins á kvöldvökunni. „Gekk þá verkið betur. Kambarnir örguðu, rakkarnir suðuðu, slögin urðu tíðari í skeiðinni hjá vefaranum, skyttan þaut óðfluga, en yfir allt þetta ómaði kvæðalagið eða sögulesturinn af köppunum fornu, hetjunum hugumstóru og guðunum gömlu. Þannig var sveitalíf íslenskt fram á síðasta mannsaldur.“

Jóhannes Guðmundsson (f. 1892) á Þórólfsstöðum í Kelduhverfi tengir rímnaflutninginn hins vegar fátíðu veisluhaldi: „Man ég ekki til að ég heyrði rímur kveðnar nema í brúðkaupsveislum þegar menn voru orðnir hreifir af víni. Söfnuðust gömlu mennirnir þá saman stundum og kváðu rímur eftir Sigurð Breiðfjörð, einkum bardagarímur og létu þá all vígmannlega. Varð stundum að þessu góð skemmtun.“

Viðamesti vitnisburðurinn af þessu tagi er hins vegar í svari Eskfirðingsins Björns Guðmundssonar (f. 1874) til Holgers Kjær. Björn skrifar: „Þótt rímur væru nær aldrei kveðnar hér á heimilinu heyrði ég þær samt kveðnar annars staðar, en því miður aldrei til bestu „kvæðamannanna“, en svo voru þeir nefndir er best þóttu kveða rímur. Það var og sérstök list, sem fáum var gefin. Best þótti að heyra „kveðið saman“, en þá kváðu fleiri en einn, og þurftu þeir að vera vanir því ef vel átti að fara. – Ég var svo heppinn að heyra kveðið saman tvisvar til þrisvar sinnum, og þótti mikið til þess koma, enda voru þeir sem „kváðu“ vanir því og sæmilegir raddmenn.Eftir því sem ég veit best mun kveðskapur hér í sveit hafa verið í hnignun í æsku minni, því rímnakveðskapur á kvöldvökum var svo sjaldgæfur. En við ýmis tækifæri – og helst ef menn höfðu bragðað áfengi – var kveðið. Man ég einkum eftir því í veislum, á veitingahúsum, í sjóferðum þegar siglt var, og síðast og ekki síst álandlegudögum í fiskiveri. Einnig var kveðið í fjárleitum – göngum – á haustin þar sem menn höfðu náttdvöl. Hefir mig oft furðað á því hve mikið menn kunnu af alls konar vísum, bæði úr rímunum sjálfum, og svo ýmsar lausavísur.Þegar vel er kveðið get ég vel hugsað mér að fleirum muni fara sem mér. Kvæðalagið og allur blærinn í kveðskapnum hefir undarleg kitlandi áhrif á mann, það er eins og manni hitni stundum um hjartarætur, en hinn sprettinn er sem kalt vatn seitli um mann allan, eða kaldur gustur lengst framan úr öldum leiki um mann. Eða einhver seiðandi, töfrandi kraftur fylgi kveðskapnum, kraftar sem maður verður ósjálfrátt var við, en skilur ekki, veit ekki hvaðan er runninn eða hvert hann stefnir. Maður kann vel við áhrifin, eitthvað kunnlegt og laðandi fylgir þeim, eða eins og gamall kunningi og vinur sé kominn eða maður viti af honum í nálægð. Og í huga manns fæðast ýmsar þrár og eftirlanganir, − fæðast og deyja hver á eftirannari, koma ósjálfrátt og hverfa eins, maður ræður ekki við þetta, en gefur sig á vald áhrifunum og lætur berast viljalaust með straumnum. − Og þegar kveðskapurinn þagnar, vara samt áhrifin, strengir þeir er kveðandin hefir vakið í huga manns, óma enn um stund, misjafnlega lengi eftir atvikum; og hverfa raunar aldrei til fulls, við endurminninguna taka þeir aftur til að hljóma og þá vakna sömu kenndir aftur, en eðlilega daufari, og ef til vill með öðrum litum − en þó svo skýrar að ómögulegt er að villast á þeim.Rímnakveðskapurinn er æfagamall, og átti á liðnum öldum mjög sterk ítök í íslensku þjóðinni, enda finnst mér ekki ósennilegt, að hún eigi honum meira að þakka en nú er almennt talið eða viðurkennt. Og er nú óhugsandi að áhrif þau er hann hafði á mig og ég hef reynt að lýsa hér að framan eigi meðal annars rót sína að rekja til þess að kveðskapur þessi er arfur „Íslendingsins“ − gjöf frá forfeðrum hans − lengst framan úr tímum.Um efni rímnanna verð ég fáorður, enda fá menn besta hugmynd um það með því að kynna sér rímurnar sjálfir. En ég get ekki varist því að benda á það að þótt efni þeirra og orðfæri sé að mörgu leyti ábótavant, þá er í mörgum þeirra sterk siðferðileg undiralda, sem óspart lofar allt hið góða og göfuga í fari manna, en lastar hitt; sem málar dygðirnar með björtum litum, en lestina og ódrengskapinn með dökkum. Og aðeins eitt enn. Rímurnar sem ég kynntist hvöttu mig mjög til að ná í sögurnar sem þær voru orktar útaf og urðu þannig til að auka lestrarþrá mína.“

Vart er hægt að hugsa sér skemmtilegra og andríkara svar við gagnrýni Jónasar á rímurnar, nema ef vera skyldi hin glæsilega útgáfa kvæðamannafélagsins Iðunnar og Smekkleysu á Silfurplötum Iðunnar.

(Birtist upphaflega á vefritinu Skýjaborgum)

Innra eftirlitið

2010-03-12T00:29:00.002Z

Þrír óskyldir viðburðir tengdust í höfði mínum. Fyrir fáeinum árum fór verjandi manns sem áfrýjaði hafði dómi til Hæstaréttar fram á að hugsanleg fangelsisrefsing yrði milduð vegna umfjöllunar fjölmiðla um mál viðkomandi. Nokkru síðar horfði ég á umdeildan heimildaþátt um bandarísku poppstjörnuna Micael Jackson þar sem börnum hans þremur brá fyrir. Þau voru með grímur eða blæjur fyrir andliti, og sagðist faðirinn ekki fara með þau út á meðal fólks nema gera þessar varúðarráðstafanir. Þau minntu mig á afbrotamenn sem reyna að verjast myndatökum fjölmiðla þegar þeir eru leiddir til dóms. Um líkt leyti las ég loks grein Þorsteins J. Vilhjálmssonar á vef Blaðamannafélags Íslands (press.is) þar sem hann gagnrýnir vinnubrögð tímaritsins Séð og heyrt í tilteknum málum á þeirri forsendu að þau brjóti í bága við siðareglur Blaðamannafélagsins. „Það er augljóst,“ skrifaði Þorsteinn þar meðal annars, „að flestir þeirra sem verða fyrir þeirri ógæfu að rata á forsíðu Séð og heyrt hafa ekki óskað eftir þeirri athygli. Mér sýnist að það sé lenska hjá flestum að líta á þá reynslu einsog nett áfall, slæma flensu sem líður hjá.“

Af einhverjum orsökum rifjuðu þessir þrír viðburðir upp fyrir mér grein sem Eiríkur Guðmundsson birti árið 1998 um það sem hann nefndi „innra eftirlit“ einstaklinga með sjálfum sér og hverjum öðrum í samfélagi nútímans. Hugmyndir sínar sótti Eiríkur meðal annars í ritið Gæsla og refsing eftir franska sagnfræðinginn Micel Foucault (1926-1984), ekki síst kaflann „Panopticon“. Þar er fjallað um samnefnda fangelsisbyggingu sem breski nytjastefnumaðurinn Jeremy Bentham (1748-1832) teiknaði en var reyndar aldrei byggð: „Um er að ræða uppdrátt að hringlaga byggingu með eftirlitsturni í miðjunni. Frá honum var útsýni inní hvern einasta klefa þar sem viðkomandi einstaklingur var sýnilegur 24 tíma sólarhringsins án þess að vita hvort eða hvenær væri með honum fylgst. Byggingin sem slík varð þannig til þess að valdið varð ósýnilegt og sjálfvirkt ... fanginn sem gerir ráð fyrir að hann sé undir stöðugu eftirliti fer í raun að fylgjast með sér sjálfur.“

Foucault hélt því fram að í samfélögum nútímans, innan sem utan eiginlegra fangelsisveggja, hefði panopticon-hugmyndir Benthams orðið að veruleika þar sem hegðun einstaklinga sé stýrt með flóknu kerfi viðmiðana og gilda og stöðugu eftirliti heilbriðis- og menntastofnanna og ýmissa opinberra sérfræðinga sem „vaka yfir velferð okkar“. Í grein sinni útfærði Eiríkur þá hugmynd með dæmi af nútímalegri vinnusálfræði þar sem starfsmenn ganga í gegnum þjónustuviljapróf, greindarpróf og áreiðanleikapróf í því skyni að auka framleiðni þeirra en um leið, að sögn, starfsánægju þeirra og vellíðan. Snilldin við fangelishugmynd Benthams var sú að það gat hver sem var staðið vaktina í eftirlitsturninum í miðjunni og mátti í raun einu gilda hvaða hvatir lágu þar að baki – „forvitni um hátterni hinna fyrirhyggjulausu, barnaleg meinfýsi, þekkingarþorsti heimspekingsins, eða ónáttúra þess sem nýtur þess að njósna eða refsa“, hefur Eiríkur eftir Foucault. Hann bætir þó við að í ímynduðum eftirlitsturni okkar tíma standi enginn vaktina, „hinn raunverulegi eftirlitsturn er staðsettur innra með okkur sjálfum“.

Þetta virðist rökrétt ályktun en viðburðirnir þrír sem ég minntist á í upphafi vekja hjá mér vissar efasemdir. Standa ekki fjölmiðlarnir vaktina í eftirlitsturninum og beina kastljósi sínu í einn klefann af öðrum? Hvatirnar að baki flökti ljóssins eru breytilegar. Stundum ræður réttlætiskennd, þekkingarþorsti og heilbrigð forvitni, stundum kallar viðkomandi þjóðfélagsþegn einfaldlega á athygli, en því miður kemur líka fyrir að meinfýsi, hnýsni og refsiþörf búi að baki. Af þessum sökum er svo brýnt að „innra eftirlit“ blaðamanna sjálfra sofi ekki á verðinum.

Leitað að J.D. Salinger

2010-01-29T22:22:00.003Z

Ef þið raunverulega hafið einhvern áhuga á þessu, þá langar ykkur kannski fyrst að fá að vita, hvar ég fæddist, hvaða leiðindi voru í uppvextinum, hvað foreldrar mínir höfðu fyrir stafni áður en ég fæddist og allt þetta Davíð Kopperfíld-kjaftæði. En ef ég á að segja sannleikann, þá langar mig ekkert að fara út í þá sálma. Í fyrsta lagi leiðist mér svoleiðis lagað og í öðru lagi mundi foreldrum mínum blæða út sitt í hvoru lagi, ef ég færi að segja frá einhverju persónulegu um þau. Þau eru meira en lítið viðkvæm fyrir slíku, sérstaklega faðir minn. Þau eru ágæt og allt það – ég átti ekki við það – en þau eru fjáranum viðkvæmari. Fyrir nú utan það, að ég ætla ekki að fara að segja ykkur neina andskotans sjálfsævisögu eða neitt svoleiðis. Ég ætla bara að segja ykkur frá allri geggjuninni, sem ég lenti í um síðustu jól, rétt áður en ég fór um það bil alveg yfir um og varð að fara hingað úteftir til að taka það rólega.

Svona hljóðar upphafið á The Catcher in the Rye, fyrstu og til þessa einu prentuðu skáldsögu bandaríska rithöfundarins J.D. Salingers. Það er aðalsöguhetjan, hinn 16 ára Holden Caulfield, sem hefur orðið og hann lýsir vissulega yfir vanþóknun sinni á hefðbundnu formi ævisögunnar. Hann kærir sig ekki um kjaftæði um æsku sína, fjölskyldu eða uppeldi. Frásögn takmarkast, þess í stað, við örfáa daga, skömmu fyrir jól, eftir að Holden hefur verið vísað úr skóla og áður en hann hittir foreldra sína, sem verða væntanlega frekar óhress með brottreksturinn. Holden er þó ekki alveg samkvæmur sjálfum sér því inn í frásögn hans fléttast vissulega brot úr fortíðinni, svipmyndir af systkinum hans, meðal annars bróður sem dó, sem og minningar úr öðrum skólum, sem Holden hefur sótt með slælegum árangri.

En upphafsorð The Catcher in the Rye – eða Bjarvættarins í grasinu, eins og bókin heitir í íslenskri þýðingu Flosa Ólafssonar – standa á vissan hátt í vegi fyrir þeim sem ætlar að gera grein fyrir ævi og starfi höfundarins, J.D. Salingers, sem lést fyrr í þessari viku. Er tilraun ævisagnaritarans ekki dæmd til að flokkast til alls þessa Davíð Kopperfíld-kjaftæðis sem Holden kallar svo? Styrkur The Catcher in the Rye felst ekki síst í þeirri persónulýsingu á Holden Caulfield sem er miðlað í gegnum óáreiðanlega fyrstu persónufrásögn hans sjálfs. Okkur er ekki leiðbeint um það hvaða augum við eigum að líta Holden og uppátæki hans. Við þurfum að vega og meta sannleiksgildi orða hans og rýna í þá blöndu af stælum og gagnrýni sem frásögn hans geymir.

Það er í fullu samræmi við þennan frásagnarhátt, sem og upphaf skáldsögunnar, sem ævisaga J.D. Salingers sjálfs vareitt best varðveitta leyndarmál bandarískra bókmennta á liðinni öld. Ritverk hans – en auk skáldsögunnar sendi hann frá sér nokkurn fjölda smásagna – hafa lengst af verið svo til eini aðgangur almennings að höfundinum sjálfum. Hann veitti ekki blaðaviðtöl, kom ekki opinberlega fram, og átti fáa og grandvara vini sem létu ekki hafa neitt eftir sér um hann. Salinger bjó síðari hluta ævinnar í einangrun, eins konar sjálfsköpuðu stofufangelsi, á afskekktu sveitasetri í New Hamshire. Frá rinu 1965 sendi hann ekki frá sér nein ný ritverk, þótt talið sé að hann hafi haldið áfram að skrifa, jafnt og þétt. Opinberlega vann hann svo til einvörðungu að því sögur sínar yrðu ekki endurútgefnar og barðist þar að auki gegn því að sviðljós heimsins beindist að honum sjálfum og hans nánustu.

Þessi lífsstefna hafði þó ekki þau áhrif að Salinger og verk hans féllu í gleymsku og dá. Þvert á móti. J.D. Salinger varð frægur fyrir að vilja ekki vera frægur. The Catcher in the Rye náði gífurlegum vinsældum þegar bókin kom fyrst úr árið 1951, sérstaklega meðal jafnaldra Holden Caulfields – unglinga á gelgjuskeiði. Þeir, sem og börn þeirra og barnabörn, hafa haldið tryggð við Holden, Salinger og þær persónur sem hann hefur skapað í smásögum sínum, en sumum þeirra bregður fyrir aftur og aftur. J.D. Salinger og The Catcher in the Rye eru óumdeilanlega stór nöfn í bandarískum bókmenntum tuttugustu aldar.

En víkjum aftur að ævisögu J.D. Salingers, sem er eiginlegt tilefni þessara vangaveltna. Árið 1988 kom út fyrsta ritið til þess tíma sem kalla má ævisögu Salingers, bókin In Search of J.D. Salinger (Í leit að J.D. Salinger). Höfundurinn var fimmtugur Breti, Ian Hamilton, ljóðskáld og bókmenntamaður. Það sérkennilega við verk Hamiltons er að jafnframt því að rekja feril Salingers segir hann frá tilurð bókar sinnar, tilraunum sínum til að grafa upp heimildir, ræða við skólafélaga Salingers og vini, og síðast en ekki síst frá samskiptum sínum við skáldið.

Hamilton hefur frásögn sína árið 1983 þegar hann ritar Salinger bréf þar sem hann segist vera að vinna að bók um ævi og störf rithöfundarins. Hann spyr hvort mögulegt sé að spyrja höfundinn nokkurra spurninga, þær samræður geti farið fram skriflega en eins geti Hamilton heimsótt Salinger á sveitasetrið í New Hamshire. Hamilton bætir því við að þessar bréfaskriftir hafi verið hreint formsatriði. Hann hafi vitað fyrirfram að Salinger veitir ekki viðtöl og hefði megnustu óbeit á ævisögum sem þessum. Það kom Hamilton því á óvart að fá svar við bréfi sínu, sem hann hafði sent til allra þeirra sem hann fann í símaskránni undir nafninu Salinger.

Eitt bréfa minna, að því er virtist, hafði borist systur hans, og sonur hans fengið annað, en þau eru bæði í símaskrá Manhattan. Salinger átaldi mig fyrir að ofsækja fjölskyldu sína “undir vafasömum formerkjum fræðimennsku“. Hann átti ekki von á að geta komið í veg fyrir að ég skrifaði um hann bók, en fannst rétt að láta mig vita – „hver svo sem árangurinn yrði“ – að einkalíf hans hefði orðið fyrir svo mikilli truflun að þyldi ekki meira „ ekki „á einni mannsævi“.

Og Hamilton heldur áfram:

Bréfið var á margan hátt hjartnæmt, en einnig aðeins tiltölulega fjandsamlegt. Það var eins napurlega ópersónulegt og mögulegt var, og einhvern veginn of meðvitað, of ánægt með eigin fágun til að ég gæti skynjað það sem einlæg djúpstæð mótmæli. Og þó fór ekki milli mála hver tilgangur þess var. Ég bar það undir nokkra kaldhæðna vini úr bókmenntageiranum. Einn kvað bréfið vera í raun ögrun: „Ég get ekki haldið aftur af þér“ sem leggðist út: „Gjörðu svo vel, haltu bara áfram.“ Annar sagði: „Hver heldur hann að hann sé eiginlega?“ og ég er ekki frá því að viðbrögð mín hafi verið svipuð.

Hamilton lætur bréf Salingers ekki aftra sér. Hann afsakar sig með því að hann hafi þegar fengið greitt fyrir verkefnið og eytt þeim peningum. Viðbrögð Salingers gefa Hamilton engu að síður tilefni til að velt vöngum yfir því að hve miklu leyti höfundurinn sé fórnarlamb bandaríska stjörnuiðnarins, og að hvaða leyti ein fegursta afurð þess iðnaðar.

Bandarískir gáfumenn hafa ætíð haft samúð með austantjaldsrithöfundum sem alræðisvaldið hefur þaggað niður í, en hér í Bandaríkjunum, í menningu þeirra sjálfra, kýs dáður rithöfundur að þagga niður í sjálfum sér. Hann hafði málfrelsi en svo virtist sem hann hefði dagað uppi með þá ósk að hafa frelsi til að þegja. Ogfrelsi til þagnar - til að þagga niður í hverjum þeim sem vildi grafast fyrir um afhverju hann hætti að tjá sig.

Á hinn bóginn, viðurkennir Hamilton, er ósk Salingers byggð á skiljanlegri þrá eftir einveru, einkalífi. Salinger hefði á vissan hátt staðið við sinn hluta samningsins með því hætta að birta eftir sig efni, en útgefin verk hans er aftur á móti enn lesinn og kennd og almenningur hefur því vissa heimtingu á að vita meira um tilurð þeirra. Hamilton fær enga endanlega niðurstöðu í þessar vangaveltur sínar um einkalíf opinberra persóna en þær leiða til þess að hann setur sér ákveðnar vinnureglur. Hann ætlar ekki að ónæða fjölskyldu Salingers, konuna hans fyrrverandi, börn né systur. Þess í stað ætlar hann að skrifa vinum og samferðafólki skáldsins bréf og fara þannig fram á samvinnu.

Ég kem þeim ekki í opna skjöldu með símtölum né skrifa ég meira en tvö bréf til hverrar manneskju ef að erindi mínu er ekki svarað. Ég mydni gera skýra grein fyrir því, þar sem þess þyrfti, að Salinger væri ekki um verk mitt gefið. Og svo framvegis. Ég var að reyna að láta þetta hljóma sem svo að ég væri háttvís – ekki bara gagnvart Salinger heldur einnig sjálfum mér.

Þegar heimilarleit Hamiltons hefst, hins vegar, klofnar hann á vissan hátt í tvennt í frásögn sinni. Annars vegar fylgjumst við með manninn Ian Hamilton sem hefur áhyggjur af siðferðilegu réttmæti þessa verkefnis. Hann á, hins vegar, í harðsnúnum rökræðum við ævisagnaritarann í sjálfum sér, sem vill bara ljúka við að skrifa bókina um Salinger með þeim ráðum sem duga.

Næstu kaflarnir í verki Hamiltons minna meira á hefðbundna ævisögu en þessi óvenjulegi inngangur. Við fylgjumst þó með ferðum hans, þar sem hann heimsækir hverfið í New York sem Salinger ólst upp í , bókasöfn sem geyma bréf skáldsins og skóla sem Salinger sótti. Og Hamilton segir okkur frá slælegum viðbrögðum vina og samstarfsmanna Salingers við beiðnum um viðtöl. Svör fyrrverandi skólafélaga Salingers eru mest áberandi á þessu stigi, en auk þess fléttar Hamilton æskumyndum af Salinger saman við sögu Holdens Caulfields og getur sér meðal annars til um fyrirmyndir einstakra persóna. Athyglisverðastar slíkra athugasemda eru samburður Hamiltons á Holden Caulfield og Jerry Salinger. Þannig segir ein sagan að móðir Salingers hafi komið í heimsókn í Valley Forge-skólann, ígildi Pencey-skólans í skáldsögunni, og spurt hvaða rauðu borðar það væru sem sumir nemendur báru í húfum sínum. Þetta voru einhvers konar viðurkenningarmerki en Salinger bað móður sína lengstra orða að yrða ekki á þessa pilta. Borðarnir, sagði hann, eru hegningartákn sem maður þarf að bera fyrir að nota dónarlegt orðbragð.

Það lyftist líklega brúnin á aðdáendum Holden Caulfields við að heyra slíkar sögur en af og til grípur Hamilton líka fram í fyrir sjálfum sér og spyr hvort ævisagnaritarinn í sér, sem og lesendur, séu ekki í raun með of mótaðar hugmyndir og væntingar til að geta séð æsku Salingers í réttu ljósi. Til mótvægis bendir Hamilton á að þótt Salinger hafi flakkað úr einum skóla í annan, og verið uppátektarsamur, þá hafi einnig kunnað að haga sér eins og ljós þegar þess þurfti.

Eftir að hafa lokið umfjöllun sinni um æsku og uppeldi Salingers, lagt að baki „Davíð Coperfield-kjaftæðið“ gefur Hamilton sér tíma til að velta vöngum að nýju. Ævisagnaritarinn í honum er nokkuð ánægður með árangurinn en hin röddin spyr hvort sú mynd sem höfum af unglingnum sé ekki allt of almenn. „Hefði okkur líkað við þennan unga pilt ef við hefðum þekkt hann á þessum tíma?“ spyr Hamilton sjálfan sig og svarar: „Við vitum það ekki.“

Þegar hann byrjar að greina frá tilraunum Salingers til að fá fyrstu smásögur sínar birtar í bandarískum glanstímaritum , skömmu fyrir síðari heimstyrjöldina, verður tóninn hins vegar ákveðnari. Hamilton dregur upp mynd af metnaðargjörnum ungum rithöfundi sem er staðráðinn í að slá í gegn, laga sig að markaðinum og skapa sér nafn í New York, eða sem handritahöfundur í Hollywood. Manni verður hugsað til svipaðra tilrauna Halldórs Laxness í Bandaríkjunum rúmum áratugáfyrr. Vendipunkturinn hins vegar – Hamilton er meðvitaður um þá formlegu kröfu að ævisögur verði að hafa vendipunkt – er þegar Salinger tekur þátt í innrás bandamanna gegn herjum Þýskalands á árunum 1944 til 1945. Það pínlega við þessi hugsanlegu tímamót, eins og reyndar margt annað í lífi Salingers, er að lítið er um þau vitað. Óljós vitneskja er fyrir því að Salinger hafi fengið taugaáfall í lok styrjaldarinnar. Hann giftist franskri konu og entist hjónabandið í 8 mánuði en eftir snarp orðaskipti Hamiltons við sitt annað sjálf ákveður hann að leita þessa eiginkonu ekki uppi. Hann vill ekki brjóta vinnureglurnar sem hann hafði sett sér í upphafi. Þess í stað leitar hann í smásögur Salingers frá þessum tíma, notar þær sem heimildir um tilfinningalíf höfundarins og samsamar gjarnan eina persónu rithöfundinum Salinger. Slíkur lestur er vissulega forvitnilegur en þó vafasamur. Í síðari ritverkum sínum lék Salinger mjög meðvitað með þessa gruggugu blöndu skáldskapar og veruleika, til dæmis með því að setja rithöfunda í sögur sínar, jafnvel rithöfunda sem höfðu skrifað smásögur sem sömu titlum og Salinger sjálfur.

Eftir því sem líður á fimmta áratuginn styðst Hamilton í sífellt ríkara mæli við bréf Salingers til útgefenda sinna, bæði í Bandaríkjunum og Bretlandi. Svo virðist sem viðkvæmni og sérviska höfundarins hafi farið mjög vaxandi á þessum tíma, en sagan leiðir líka í ljós hve afskiptasamir og óforskammaðir sumir útgefendur hans voru. Hvað eftir annað var til dæmis titlum á smásögum Salingers breytt þegar þær voru prentaðar í tímaritum. Þegar kom að útgáfu The Catcher in Rye taldi forleggjari Harcourt Brace útgáfunnar að Holden væri vitskerrtur og fór fram á það að Salingers endurskrifaði bókina. Salinger náði þá samningi við Little, Brown-útgáfuna, en þar gekk samt samstarfið brösulega. Ein sagan segir að útgáfustjóri Little, Brown, Angus Cameron hafi fengið símtal frá einum starfsmanni sínum þess efnis að Salinger krefðist þess að fjölmiðlum yrði ekki sent eintak af bókinni. Hann vildi engar auglýsingarmennsku, og krafðist þess ennfremur að ljósmynd af sér yrði fjarlægð af bókarkápu. Cameron þurfti að fljúga í flýti til New York og fá hann til að skipta um skoðun: „Viltu fá þessa bók útgefna,“ spurði hann Salinger, „eða bara prentaða?“ Salinger lét að lokum undan, en með miklum semingi. Og þegar bókin var endurútgefin sá hann til þess að ljósmyndin af sér yrði fjarlægð.

Þegar kom að útgáfudegi The Catcher in Rye hafði Salinger haldið til Bretlands, að vissu leyti til að ganga frá útgáfu bókarinnar þar, en ekki síður til að standa af sér það fjaðrafok sem verkið hugsanlega ylli í Bandaríkjunum. Viðbrögð bandarískra gagnrýnenda við sögunni voru einstaklega jákvæð og hún hélst á listum yfir best seldu skáldsögurnar í eina sjö mánuði. Salinger lét ekki í ljós mikla hrifningu yfir velgengninni, þótt hann tæki um hríð þátt í félagslífinu í New York. En Salinger fær sig fljótt fullsaddan af því sem hann telur vera hræsni og gervimennsku snobbaðra samkvæmisljóna.

Hamilton rekur hvernig Salinger snýr sér á næstu árum að austrænni lífsspeki, en hennar gætir mjög í síðari sögum hans. Í samræmi við þær kennisetningar gerist hann nokkurs konar einsetumaður er hann flytur frá stórborginni til smábæjar í hæðóttu skóglendi New Hamshire. Með því móti uppfyllir hann þó ekki bara forskrift læriföðurins ,Sri Ramakrishna, heldur einnig draum sem Holden Caulfields trúir Sally Hayes fyrir.

Það, sem við gætum gert, er að keyra á morgun upp til Massachusetts og Vermont, og þangað upp eftir. Það er alveg ofsalega fallegt þar upp frá. Það er alveg satt. [...] Við getum búið í sumarbústaðahverfi og allt svoleiðis, þangað til klinkið er búið. Og svo þegar klinkið er búið, þá gæti ég fengið vinnu einhvers staðar og við gætum búið einhvers staðar á lækjarbakka og allt það, og svo seinna gætum við gift okkur eða eitthvað. Ég gæti höggvið allan viðinn í eldinn á veturna og hver veit hvað. Það veit sá sem allt veit að við gætum átt undaðslegar stundir.

En það er lýsandi fyrir ævisögu Hamilton að grípa þurfi til slíkra tilvitnanna í skáldskapinn til að varpa ljósi á veruleikann. Hamilton gerir einmitt að umtalsefni að martröð ævisagnaritarans sé þegar viðfangsefni hans lifir reglubundnu, átakalausu lífi.

Óhamingjusamt hjónaband, löng sjúkralega, óslitið tímabil þögullar vinnu, jafnvel eins eða tveggja ára fangelsisvist eru sjaldnast af því góða. Það má gera sér mat úr slíku flatlendi ef einhver texti hefur varðveist, en ekkert líf er jafn óaðlaðandi og það líf sem er tamið, reglubundið, eða stjórnast af óþekktum lögmálum. [...] Þegar Salinger sökkti sér ofan í austræna speki var hann ekki bara að flýja spillt bandarískt samfélag; hann var einnig að skrifa vandræðalegan langhund í verkum verðandi ævisagnaritara sinna. Staðreyndir er auðvitað sú að maður hefur lítið upp úr því að koma fyrir földum hljóðnema hjá þeim sem liggja á bæn ...

Lokahluti ævisögu Salingers eftir Ian Hamilton fjalla öðrum þræði um síðustu smásögurnar sem höfundurinn lét frá sér, en aðalpersónur margra þeirra eru meðlimir Glass-fjölskyldunnar. Hamilton rekur einnig tilraunir blaða á borð við Newsweek, Times og Life til að nálgast Salinger, og sögu hans. Flestar þessar tilraunir voru gersamlega misheppnaðar og höfðu það eitt í för með sér að Salinger hætti að umgangast þá nágranna sína sem veittu blöðunum viðtöl. En greinarnar sem fjölluðu EKKI um Salinger héldu goðsögninni um hann á lífi og vinsældum hans stöðugum. Að vísu snerust ýmsir bókmenntamenn, skáld jafnt og gagnrýnendur, gegn honum. Rithöfundurinn Norman Mailer var einna fyrstur til að lýsa yfir vanþóknun sinni árið 1959: „Ég virðist vera einn um þá skoðun að Salinger sé lítið annað en mesti hugsuður sögunnar sem hefur aldrei útskrifast úr gaggó.“ George Steiner tók í svipaðan streng þegar hann lýsti því yfir að unglingar kynnu að meta Salinger vegna þess að hann skrifaði auðlesinn stuttan texta og gerði engar kröfur til bókmennta- eða þjóðfélagsskilnings hjá lesendum sínum.

Eftir að hafa rakið stuttlega áþekk viðbrögð og tekið á vissan hátt undir þau, víkur Hamilton að síðustu sögunni sem Salinger birti. Þar fáum við svipmynd af rithöfundinum Buddy Glass, tvífara Salingers sjálfs, á fertugasta og sjöunda aldursári 28. maí 1965. Hann er gráhærður, reykir sígarettu, og virðist hugsi en um leið útkeyrður.

Maður gæti haldið [...] að þessi svipmynd kremdi hjarta hvers venjulegs áhorfanda, að honum féllust gjörsamlega hendur. En það væri ástæðulaust, því að Buddy-Salinger er einmitt þar sem hann vill vera: í herbergi með þakglugga, umkringdur bókum, blýöntum, pappírsörkum og ritvél: „Þannig hafa allir draumar æsku hans ræst til hins ítrasta. ... Guð minn góður! Hann verður yfir sig hrifinn þegar hann sér þetta herbergi, því get ég lofað!“

Ian Hamilton ætlaði að ljúka ævisögu sinni um Salinger á þessari senu, samtvinnaða þeirri kennd að rithöfundurinn hefði á vissan hátt látið aðra útgáfu af draumi Holden Caulfields rætast, þann draum að flytja langt burt frá New York, byggja sér lítinn kofa inni í skógi, og þykjast vera daufdumbur.

Mér fannst tilvalið að látast vera daufdumbur, þá þyrfti ég ekki að standa í einhverjum heimskulegum andskotans samræðum við neinn. Ef einhver þyrfti að segja eitthvað við mig þá yrði sá hinn sami að skrifa það á blað og rétta mér það. Þeir yrðu fljótt hundleiðir á að standa í því og þá væri ég laus við að standa í samræðum það sem eftir væri ævinnar.

En Salinger sjálfur sá til þess að einn kafli enn bættist við ævisögu sína. Hann rauf þögn sína þegar lögfræðingar hans fóru fram á að lagt yrði lögbann á J.D. Salinger: A Writing Life eftir Ian Hamilton. Forsendur kröfunnar voru þær að Hamilton vitnaði beint í óbirt bréf sem Salinger ætti útgáfurétt á. Hamilton endurskrifaði bókina af þessum sökum, breytti hluta beinna tilvitnanna í óbeinar tilvitnanir og lagði nýtt handrit undir lögfræðinga Salingers. Hann taldi hins vegar að breytingarnar væru ónógar, að Hamilton hefði hnikað til orðalagi á stöku stað en kjarninn, eins og hann orðaði það „er mín eigin orð“. Þessi samskipti fóru fyrst fram bréfleiðis eða í gegnum lögfræðinga; Salinger gat fram að þessu hagað sér samkvæmt reglum hins daufdumba en á ákveðnu stigi kom að því að lögfræðingur Hamiltons stefndi Salinger í viðtal.

Af þeim sökum fáum við í bók Hamiltons svipmynd af sextíu og átta ára gömlum J.D. Salinger, hann er vel á sig kominn þótt hár hans sé farið að grána. Hann er vel klæddur, íþróttamannslegur og minnir meira á mann úr viðskiptaheiminum en rithöfund. Hann er kurteis en svolítið hrokafullur í framkomu. Þekking hans á málinu er gloppótt, það er ljóst á öllu að hann er á móti hugmyndinni um ævisögu sína, þrætan um notkun tilvitnanna er tilliástæða. Hamilton birtir hluta af viðtali lögfræðingsins og Salinger í bók sinni og það lögfræðingurinn sem spyr fyrst:

L: Herra Salinger, hvenær skrifaðir þú síðast skáldverk til útgáfu?
S: Ég er ekki alveg viss.
L: Hefurðu einhvern tíman á síðustu 20 árum skrifað skáldverk til útgáfu?
S: Áttu við, sem hefur verið gefið út?
L: Sem hefur verið gefið út.
S: Nei.
L Hefurður einhvern tíman á síðustu 20 árum skrifað skáldverk sem hefur ekki verið gefið út?
S: Já.
L: Geturðu lýst fyrir mér þeim skáldverkum sem þú hefur skrifað og hafa ekki verið gefin út?
S: Það er mjög erfitt að gera það ...
L: Hefurðu ritað einhver skáldverk í fullri lengd sem hafa ekki verið gefin út á síðastliðnum 20 árum?
S: Geturðu orðað þetta öðru vísi? Hvað áttu við með fullri lengd. Áttu við tilbúið til útgáfu?
L Andsætt við smásögu, broti eða texta til útgáfu í tímariti.
S: Það er erfitt að svara þessu. Ég skrifa ekki þannig. Ég byrja að skrifa skáldskap og sé síðan hvað gerist.
L: Það er kannski skýrara ef ég spyrði hvort þú vildir segja mér hvaða bókmenntaskrif þú hefur stundað á sviði skáldverkagerðar undanfarin 20 árin.
S: Gæti ég eða vildi segja þér? ... Bara skáldskap. Það er allt og sumt. Það er eina lýsingin sem ég get gefið á því. Það er næstum ógerlegt að skilgreina það nánar. Ég vinn með persónur og held áfram eftir því hvernig þær þróast.

Hamilton lætur nægja þessa tilvitnun í vandræðalega og marklausa yfirheyrslu. Svo fór að lokum að lögbann fékkst sett á bók Hamiltons. Hann þurfti að endurskrifa hana í þriðja skipti, fella niður flestar þær málsgreinar þar sem rödd Salingers hafði notið sín. Útkoman varð In Search of J.D. Salinger. Málaferlin urðu auðvitað til þess að athygli fjölmiðla beindist óskipt að Salinger að nýju, fjöldi blaða birti meira að segja langa kafla úr þeim bréfum sem Hamilton mátti ekki vitna í. Lögbann er, að sjálfsögðu, aðeins hægt að leggja á verk áður en þau eru gefin út, og það var of seint og tilgangslaust fyrir lögfræðinga Salingers að hafast nokkuð að gegn þeim sem stóðu að þessari ólöglegu útgáfu.

Hamilton sat einn í súpunni, tónninn í lokakafla hans er bitur, honum þykir sem niðurstaða málsins vegi gróflega gegn málfrelsi stjórnarskrárinnar, og veltir jafnvel fyrir sér hvort málaferlin hafi verið enn ein auglýsingabrellan hjá hinum útsmogna Salinger. Í niðurlagi bókarinnar lítur Hamilton yfir farinn veg og leggur áherslu á að áhugi sinn fyrir því að skrifa bókina upphaflega hafi ekki einungis verið fræðilegur, heldur stafað af þeirri ást sem hann fékk á Salinger þegar hann las The Catcher in the Rye, en þar er ást sem hann er vaxinn upp úr.

Bókin sem ég féll flatur fyrir hefur loks brotist undan valdi göldrótts höfundar síns. En þrátt fyrir það, get ég ekki fagnað því, hvernig sem fer, að nafn mitt og J.D. Salingers verða órofa tengd sem nöfn málsaðila eða andstæðinga í námsbókum lögfræðinema eða á hillum hæstaréttar, sem og í hugum allra þeirra sem lesa þessa „ólöglegu“ útgáfu bókar minnar.

Fiðrildaspegillinn

2009-12-20T01:36:00.001Z

„Margar stelpur,“ sagði dóttir mín á þriðja ári fyrir framan tvískiptan baðherbergisskápinn eitt kvöldið. „Ég vil sjá margar stelpur“. Ég opnaði þess vegna speglahurðirnar (sem minna á tvo fiðrildavængi) þannig að þær nálguðust hvor aðra – hjarirnar eru nefnilega fyrir miðju. Síðan tók ég hana í fangið, við hölluðum við okkur fram og stelpan litla sá sjálfa sig í tvíriti, síðan í fjórriti og loks í áttfaldri mynd þegar ég dró vængina alveg að vöngum hennar. Hún skríkti. Mér varð aftur á móti hugsað til fleygra orða Marshalls McLuhan The medium is the message. Þau má skilja (og misskilja) með ýmsum hætti. Sjálfur freistast ég til að túlka þau þannig að fjölmiðlar samtímans spegli ekki veruleikann heldur sjálfa sig.

Það er ekki þar með sagt að ég trúi á slíka kenningu. Fjölmiðlar eru auðvitað stöðugt að færa okkur myndir, hljóð og orð sem eiga upptök sín úti í hinum margbrotna veruleika. Á hinn bóginn verða þeir af og til uppteknir af sínu eigin hlutverki við miðlun veruleikans. Og ef veruleikinn lætur á sér standa þá búa fjölmiðlar hann bara til (dæmi: íslensk glanstímarit hafa skapað glansheim ríka og fræga fólksins á Íslandi).

Að auki kemur fyrir að fjölmiðlar gleymi sér skríkjandi fyrir framan eigin spegilmynd. Ég tók til dæmis eftir því eitt haustið að nokkra laugardaga í röð var einn af þremur viðmælendum í viðtalsþætti Gísla Marteins Baldurssonar í Sjónvarpinu einhver annar starfsmaður Ríkisútvarpsins, m.a. sjónvarpsþáttastjórnandinn Jón Ólafsson. Það vakti með svipuðum hætti athygli mína þegar tvö af fjórum viðtölum sem Magasín-útgáfa DV sló upp á forsíðu síðar sama vetur voru viðtöl við fjölmiðlafólk: Ingva Hrafn Jónsson á Útvarpi Sögu og Sigríði Arnardóttur á Skjá einum. Í síðustu viku, þegar ég brá mér út í búð og sá mynd af Gísla Marteini og eiginkonu hans á forsíðu Mannlífs, fannst mér síðan að kenningin um fiðrildaspegilinn hefði verið endanalega staðfest. Nú vantaði bara að Jón Ólafsson fengi ritstjóra Mannlífs í sinn þátt.

(Ég gleymdi mér reyndar þarna í búðinni við að skoða umrædda forsíðu Mannlífs. Þar voru margar efnisfyrirsagnir og það tók mig stundarkorn að átta mig á hver þeirra átti við brosmildu hjónin í skjannahvítu skyrtunum á forsíðumyndinni. Á skyrtubrjósti mannsins mátti lesa: „Bróðir minn misnotaði mig“, á hægri skyrtuermi konunnar stóð: „Fór í aðgerð við flogaveiki“ en þar fyrir neðan: „Brúðkaup til sölu“. Þessum ratleik, sem útlitshönnuður tímaritsins hafði vafalítið skipulagt í smáatriðum, lauk ekki fyrr en neðst á forsíðunni með fyrirsögninni: „HREIN OG BEIN“. Þá loksins þótti mér að orð og mynd pössuðu saman.)

En þetta var útúrdúr. Allra skýrasta dæmið um þá spegilþörf fjölmiðlanna sem hér hefur verið reifuð eru fjölmiðlapistlarnir sem birtast með reglulegu millibili í öllum prentmiðlum sem vilja láta taka mark á sér. Við lestur þeirra þykir manni sem að vængir fiðrildaspegilsins séu við það að leggjast saman. Nú vantar bara að í einhverjum þeirra sé fjallað um efni og eðli fjölmiðlapistla. Þá sannaðist endanlega hið forkveðna: Fjölmiðlar segja sig sjálfir.

Þýtt eða frumsamið

2009-09-26T18:15:00.006Z

Á fyrri hluta sjötta áratugarins var Kristmann Guðmundsson í hlutastarfi hjá Menntamálaráði við að semja mikla heimsbókmenntasögu. Fyrra bindi þess verks kom út hjá Menningarsjóði haustið 1955. Í ritdómi sínum um bókina sýndi Bjarni Benediktsson frá Hofteigi fram á að vissir kaflar hennar væru íslenskaðir orðrétt upp úr Verdenslitteraturens historie eftir norska háskólaprófessorinn Francis Bull, án þess að þeirrar heimildar væri getið. „Er af öllu fullljóst að hér er um stórfelldan ritstuld að ræða,“ skrifaði Bjarni og taldi að bók Kristmanns og vinnubrögð væru „vitnisburður um spillinguna sem grafið hefur um sig í íslensku þjóðfélagi næstliðin ár“.

Í kjölfarið birtust dómar um Heimsbókmenntasögu í öðrum dagblöðum þar sem menn kappkostuðu að lágmarka skaðann af skrifum Þjóðviljans. Gagnrýnandi Tímans sagði til að mynda að bakvið skrif Bjarna frá Hofteigi lægi „fyrst og fremst skoðanalegur öfuguggaháttur og persónulegur illvilji í garð Kristmanns Guðmundssonar“, sem hlyti eftir sem áður að teljast „meðal fremstu rithöfunda þjóðarinnar, enda hafa bækur hans verið þýddar á fleiri erlend mál, en nokkurs annars Íslendings, til þessa dags“.

Í desember birtist við Kristmann viðtal í Morgunblaðinu. Yfirlýst tilefni var Kristmannskver, ljóðabók sem Helgafell hafði prentað í septembermánuði, en Kristmann notaði tækifærið og svaraði Bjarna frá Hofteigi. Hann lagði áherslu á að hann hefði alltaf lesið mikið af sígildum erlendum bókmenntum en auðvitað hlyti „hver sá maður, sem ætlar að semja bókmenntasögu, að kynna sér ýtarlega, hvað um heimsbókmenntirnar hefur verið skrifað á ýmsum tímum og ýmsum löndum. Það eru milli 30 og 40 heildarrit, sem ég hef stuðst við og verður að sjálfsögðu skrá yfir þau í síðara bindinu, eins og venja er að telja heimildarrit.“

Ég eftir Jón Helgason

2009-09-09T23:22:00.004Z

Jón Helgason, norrænufræðingur og prófessor í Kaupmannahöfn, skildi eftir sig eftirfarandi sjálfsmynd: „Mér hefir m.a. verið talið til íþrótta sérlega gott lestrarlag. Ég er mikið fyrir að lesa háðslega það sem mér þykir kjánalegt, óheilbrigt eða ómerkilegt, fara með það með fölskum hátíðleik eða falskri viðkvæmni og láta fólk hlæja að án þess að mér stökkvi bros sjálfum. Veit ekki hvort ég get heitið hæðinn, en er talsvert fyrir að hnýsast í ef djúp er mikið milli krafta og viðleitni, hef gaman að vísum sem fara í klúðri og skemmtun að spjalla við menn mikla á lofti og veiða upp úr þeim frásagnir um afrek þeirra og hetjuskap. Yrki lofkvæði til manna fyrir það sem þeim hefir tekist verst. Heldur feiminn að eðlisfari, kann best við mig í fámenni, fáskiftinn og frábitinn að skifta mér af öðru en því sem sérstaklega varðar mig eða að vilja ráða yfir öðrum. Getur aftur sárnað ákaflega ef finnst órétti beittur. Samviskusamur í verkum og vandvirkur, tortrygginn og treysti lítt á aðstoð annarra. Sparsamur en ekki nískur, tekur sárt að synja ef beðinn og þykir skömm að lítilfjörlegum gjöfum. Hugdeigur, ónýtur í stælum (nema helst skrift), vil helst hafa aðra menn að hlífskildi en standa sjálfur í skjóli á bak við. Ónýtur flokksmaður, trúi lítt á sannleikann öðru megin, beggja vinur en hvorugum trúr, get oftast með álíka hugarrósemi hlýtt á þann sem heldur að hlutur sé svartur sem þann er heldur því fram að sé hvítur. Minni ekki að sama skapi trútt sem næmi gott. Heldur sýnt um að nema tungumál.“

Mótmælandi Íslands

2009-09-06T16:06:00.004Z

Ég sé hann svo til daglega, mótmælanda Íslands, hvort sem ég á leið hjá í morgunsárið eða síðla dags, hvort sem úti er sól og blíða, rigning og rok, snjókoma og fjúk. Hann starfrækir minnsta fjölmiðil á Íslandi og það er ekki hægt að segja að boðskapurinn breytist ört: frá því snemma á þessu ári hefur hann staðið þarna með sama skiltið með sömu knöppu skilaboðunum:

BLÓÐ
BUSI
DÓRI
DAVI

Í liðinni viku sá ég forsýningu á frábærri heimildamynd um þennan óvenjulega, aldraða mann - Helga Hóseasson - mynd sem gerði mig í senn glaðan og hryggan, en þó umfram allt hugsi.
Í myndinni segir Helgi frá því að lögreglumenn hafi hvað eftir annað tekið af honum mótmælaspjöld, meðal annars þegar hann hefur staðið fyrir utan íslenskar kirkjur og tjáð álit sitt á ríkistrú þjóðarinnar. Ljóst er að hann leggur mikla vinnu í hönnun þessara spjalda og að þau eru gerð af naumum efnum. Framganga lögreglunnar hefur væntanlega orðið til þess að Helgi heldur sig núorðið alltaf á sama götuhorninu, á horni Langholtsvegar og Holtavegar, þar sem hann vonast til að vera látinn í friði af laganna vörðum.

Mótmælastaða hans á þessum einkennilega stað rifjar upp viðbrögð yfirvalda við ýmsum öðrum mótmælendum, t.a.m. þeim sem birtst hafa með spjöld sín á Austurvelli á þjóðhátíðardaginn 17. júní og eins þeim sem vildu mótmæla komu forseta Kína hingað til lands fyrir rúmu ári. Svo virðist sem íslensk yfirvöld séu því aðeins hlynnt mótmælendum að þeir láti lítið á sér bera. Ef til vill er hér á ferðinni sérstæður skilningur yfirvalda á athöfnum frægustu mótmælenda Íslands sem sögðu á Þjóðfundinum 1851 "Vér mótmælum allir" og gengu síðan af fundi. Með því að fjarlægja íslenska mótmælendur af vettvangi viðburða vill lögreglan kannski aðstoða þá við að feta í fótspor sjálfs Jóns Sigurðssonar.

Með öðrum orðum: Það skiptir ekki öllu máli hvaða skoðanir Helgi Hóseasson viðrar á mótmælaspjöldum sínum núorðið. Veigamestu skilaboðin sem felast í mótmælastöðu hans eru skráð í stjórnarskránni: "Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji... Allir eru frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Hver maður á rétt á að láta í ljós hugsanir sínar... Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða... Rétt eiga menn á að safnast saman vopnlausir." Staða hans á horni Langholtsvegs og Holtavegs bendir jafnframt til þess að þessi ákvæði hafi ekki verið virt sem skyldi.

En það stendur allt til bóta. Síðar á þessari öld verður beinlínis gert ráð fyrir fólki með mótmælaspjöld á Austurvelli að morgni 17. júní, t.d. við hlið lúðrasveitarinnar. Og þá leggur forsætisráðherra ekki bara blómsveig við tómhenta styttu Jóns forseta, mótmælanda Íslands # 1, heldur líka við aðra styttu, af mótmælanda Íslands # 2. Sú stytta verður með mótmælaskilti í annarri hendi og fötu í hinni.

(Birtist upphaflega í Lesbók Morgunblaðsins 11. október 2003)

Höfundur Njálu fundinn

2009-08-27T23:47:00.001Z

Fyrir nokkrum dögum las ég grófa þýðingu á blaðagrein um franskan fræðimann, Pierre Menotti, sem eytt hafði drjúgum hluta ævi sinnar í rannsóknir og skrif um ímynduð skáld og verk þeirra. Maðurinn hafði varið doktorsritgerð um þetta efni við bandarískan háskóla rétt innan við þrítugt og einbeitt sér þá að argentínskum og brasilískum skáldsögum frá árunum 1955–1975 en eftir því sem árin liðu sprengdi hann út rannsóknarsviðið sem spannaði, áður en yfir lauk, öll lönd Mið- og Suður-Ameríku á nítjándu og tuttugustu öld, kanadískar bókmenntir milli 1936 og 1939, verk katalónska rithöfundarins Julio Solana og sextán miðaldatexta sem komið höfðu út í brokkgengri ritröð breska víkingafélagsins og bera titla sem hefjast á M, N og P (bindi 8 og 9). Skömmu fyrir andlát sitt árið 1997 sendi hann loks frá sér viðamikið rit um efnið á frönsku, Bók ímyndaðra skáldverka.

Rannsóknir Menottis byggðust alla tíð á sömu einföldu forsendunum. Í fyrsta lagi setti hann saman lista yfir þær smásagna- og skáldsagnapersónur í hverju landi sem fengjust við bókmenntasköpun, í öðru lagi tók hann saman yfirlit um þau verk í lausu máli og bundnu sem vitað væri til að viðkomandi höfundur hefði unnið við og í þriðja lagi fjallaði hann stuttlega um efni og einkenni þessara verka, að því marki sem heimildirnar buðu upp á slíkt. Á stöku stað braut hann síðan frásögnina upp með vangaveltum um tengsl ímyndaðra og raunverulegra höfunda og verka, auk þess sem hann skaut inn anekdótum úr öðrum áttum til að varpa frekara ljósi á efni.

Í umfjöllun sinni um Njáls sögu (sem virðist vera eina íslenska bókmenntaverkið sem hann fjallaði um) setur hann fram þá nýstárlegu kenningu að Njál Þorgeirsson eigi heima í hópi hinna ímynduðu höfunda. Máli sínu til stuðnings vísar hann til þeirra ráða sem Njáll gefur Gunnari Hámundarsyni vegna fjárheimtu Unnar Marðardóttur (22. kafli sögunnar). Njáll lýsir þar fyrirfram atburðarás næstu kafla á eftir og rekur í smáatriðum (líkt og leikritahöfundur) væntanlegt samtal Gunnars/Kaupa-Héðins og Hrúts um málshöfðun vegna heimamundar Unnar. Í ljósi þessarar sérkennilegu senu færir Menotti ansi djörf rök fyrir því að Njáll sé hinn ímyndaði höfundur Njáls sögu. Samkvæmt innri rökvísi frásagnarinnar hafi hann verið fær um að semja verkið allt frá orði til orðs áður en það átti sér stað í verunni og þar með löngu áður en það var skrifað niður.

Í formála bókar sinnar segir Menotti að höfuðtilgangur rannsókna sinna hafi verið að svipta hulunni af þeirri ímynduðu bókmenntasögu sem leynist á milli línanna í skáldskap Rómönsku-Ameríku sem og fleiri svæða eða tímabila, „vekja athygli lesenda á heillandi heimi sem þeir eiga væntanlega aldrei eftir að fá fullan aðgang að“. Eins og nærri má geti náði fræðimaðurinn franski ekki þessu markmiði sínu. Verk hans vakti litla sem enga athygli þegar það kom út og var aðeins lítill hluti af upplaginu af bók hann seldur þegar afgangnum af því var eytt árið 2003. Mér hefur sjálfum ekki enn tekist að hafa upp á verkinu á bókasöfnum og veit ekki meira um það en stendur í áðurnefndi blaðagrein, en hún birtist í spænska dagblaðinu El País. Þær upplýsingar sem þar koma fram eru í raun álíka brotkenndar og sú þekking sem Menotti byggði í mörgum tilvikum rannsóknir sína á.

Ómunatíð

2009-05-08T13:13:00.003Z

Einstök er ómunatíðin og unaðsdagar, elstu munnar og magar muna vart aðra slíka. Þeir yrkja þó enn um stríðin og eilífðarveginn, það er saga segin og svolítið úrelt líka.

Stafabrengl sem myndhvörf

2009-04-16T23:37:00.001Z

Þegar rætt er um myndhvörf í skáldskap er yfirleitt litið svo á að þar kallist á eða renni saman tvö fyrirbæri eða myndir. Annað fyrirbærið sé kenniliður, það er að segja sú merking sem myndin vísar til, og hitt sé myndliður, það er sá þáttur sem ákvarðar myndina og varpar um leið nýju ljósi á kenniliðinn. Í skáldskap eru þó mörg dæmi þess að kenniliðurinn sé ekki nefndur á nafn og að myndliðunum sé hlaðið hverjum ofan á eða innan í annan.

Einföldustu og knöppustu myndhverfingarnar í skáldskap (og veruleika, að sjálsögðu) byggjast hins vegar á því að hnika til einum staf eða bæta inn óvæntu orðabili. Í ljóðinu „Ferhyrndir menn á beit í krydduðum þanghaga“ úr ljóðabókinni Þriggja orða nafn yrkir Ísak Harðarson til að mynda á þessa lund:

Hvað erum við annað
en ferhyrndir menn á beit
í kryddum þanghaga?

Við göngum upp og niður Taugaveginn
stríðum straumi
án þess að snertast
og líti ég upp eitt andartak
af augnabliks aðgæsluleysi
mæti ég grímum ykkar
öskrandi af hæðni og illvild
(við erum, jú, keppinautar)
– fullum af grimmd

Og þegar ég heima, aleinn,
sest og spegla mig í tunglinu
sé ég aðeins grímuna mína
öskrandi eins og ykkar
(ég er, jú, keppinautur)
– fulla af grimmd

Og samt erum við bara
vesalings
ferhyrndir menn á beit
í krydduðum þanghaga. (s. 27)

Kvæðið í heild sinni kallast á við það kvæði Steins Steinnarr sem hefst á orðunum „Ég málaði andlit á vegg í afskekktu húsi“. Myndmálið er að vísu heldur ruglingslegra, mönnum er líkt við búfénað á þangbeit í fjöru, dregin er fram líking á milli spegils og tungls og samskipti manna táknuð með öskrandi grímu. Það sem skiptir þó mestu máli er orðið Taugavegur. Með einni einfaldri stafabreytingu skapar Ísak tvær myndir, mynd af mönnum að ganga niður eftir Laugaveginum og mynd af fólki í einhvers konar taugastríði. Reyndar er erfitt að ákveða hvor myndin tilheyri kennisviði ljóðsins. Líklega er eðlilegast að líta svo á að þarna séu á ferðinni tveir tengdir myndliðir sem varpa báðir ljósi á kennisviðið, sem er líf okkar á vettvangi dagsins.

Sú fagurfræði sem hér um ræðir varpar ef til vill ljósi á virkni orðaleikja á borð við SjálfstæðisFLokkurinn, Samspillingin og Krepputorg, svo fáein nýleg dæmi um séu nefnd.

Tvær greiður

2009-04-06T00:37:00.006Z

Greiða 1: Salerni á brautarstöð. Viðskiptafræðingurinn er að bursta tennurnar. Miðaldara maður með saltfisksbindi stendur fyrir framan næsta spegil, handfjatlar hárgreiðu vandræðalega, gýtur til viðskiptafræðingsins augum, bíður eftir að því að hann ljúki við að bursta. Segir síðan: Heldurðu að þú getir lánað mér tannburstann þinn? Ég þarf nefnilega að hreinsa greiðuna mína.

Greiða 2: Hressingarskálinn. Málarinn er að ljúka við kaffið sitt og kökuna. Hann gefur afgreiðslustúlkunni merki. Hún kemur, hann horfir á hana aðdáunaraugum, handfjatlar greiðuna sína. Segir: Mikið eruð þér með fallegt hár, fröken. Hún þakkar fyrir feimnislega. Hann segir: Má ég greiða yður? Hún þvertekur fyrir það. Hann segir: Nú, jæja. Verið þér þá sælar. Fer.

Maðurinn með tjakkinn og Evrópusambandið

2009-03-29T21:58:00.012Z

Dæmisagan um manninn með tjakkinn fjallar um bílstjóra sem verður fyrir því óláni að dekk springur á bíl hans í Hvalfirði um miðja nótt. Bílstjórinn uppgötvar að enginn tjakkur er í bílnum en langt í burtu sér hann ljós á bóndabæ. Hann afræður að ganga af stað og freista þess að fá lánaðan tjakk. Á leiðinni fer hann að velta fyrir sér hvort bóndinn á bænum eigi nothæfan tjakk og, ef svo ólíklega vill til, hvort maðurinn sé þá fáanlegur til að lána hann. Það er slagviðri, bílstjórinn er illa búinn og smám saman tekst honum að sannfæra sig um að bóndinn sé bölvaður nirfill sem muni næsta örugglega taka illa á móti gestinum. Þegar hann kemur loks á bóndabæinn, blautur og kaldur, er hann orðinn svo æstur yfir eigin hugsunum að hann bankar í fússi á útidyrnar og hreitir framan í grandalausan manninn sem opnar: „Þú mátt eiga þinn helvítis tjakk sjálfur.“ Svo þrammar hann til baka niður heimreiðinna án þess að frekari samskipti eigi sér stað.

Afstaða hluta Íslendinga til Evrópusambandsins er sama marki brennd og afstaða bílstjórans í þessari sögu. Af óskiljanlegum ástæðum hræðast þeir fyrirfram samningaviðræður við sambandið. Fyrir skömmu birtist hér í Fréttablaðinu viðtal við Bjarna Benediktsson, verðandi formann Sjálfstæðisflokksins, sem sagði þar meðal annars: „Ég hef verið þeirrar skoðunar að hagsmunum okkar sé betur borgið utan ESB vegna þess að ég er efasemdarmaður um að það geti tekist ásættanlegir samningar við ESB á sviði sjávarútvegsmála.“ Með öðrum orðum: „Þú mátt eiga þinn helvítis tjakk sjálfur.“

Í umræddu viðtali viðraði Bjarni þó andstætt viðhorf þegar hann sagði: „Rætt hefur verið um einhliða upptöku annarrar myntar, en ég tel að í gjaldmiðilsmálum sé enginn valkostur við krónuna jafn sterkur og evran með ESB-aðild. Ég vil að við göngum hreint til verks í þessum málum og gerum upp á milli valkosta á næstu árum, en séum ekki að leika marga biðleiki. Ég er talsmaður þess að við tökum afstöðu til Evrópusambandsaðildar. Ég vil að að þjóðin öll komi að því að taka afstöðu til þess hvort sá efnahagslegi stöðugleiki sem fengist með evru, sé eftirsóknarverður kostur með tilliti til þeirra fórna sem færa þarf.“ Þvi miður varð þessi heilbrigða afstaða ekki grundvöllur stjórnmálaályktunar Sjálfstæðisflokksins á landsfundinum sem haldinn var viku eftir að viðtalið við Bjarna birtist. Flokkurinn valdi biðleikina. Tillaga Sjálfstæðismanna um að þjóðin kjósi um það eftir ár hvort hún eigi enn síðar að fá tækifæri til að kjósa um aðildarsamning er einungis til þess fallinn að drepa málinu á dreif.

Nú dregur að kosningum. Óumdeilt er að ný ríkisstjórn stendur frammi fyrir vandasömum og brýnum úrlausnarefnum á vettvangi velferðarmála, efnahagsmála, peningamála og atvinnumála, auk þess sem nauðsynlegt er að leggja nýjar áherslur í þátttöku þjóðarinnar í alþjóðasamstarfi. Aðild að Evrópusambandinu og þátttaka í myntsamstarfi Evrópuríkja eru ekki fljótvirkar töfralausnir en geta, ef ásættanleg niðurstaða fæst úr aðildarviðræðum, lagt grunn að nauðsynlegum framförum á öllum þessum sviðum. Ég er í hópi þeirra sem telja afar brýnt að þjóðin fái tækifæri til að taka upplýsta afstöðu til raunverulegra valkosta í þessu máli sem varðar í senn velferð einstaklinga og heimila, rekstrarumhverfi fyrirtækja og stöðu Íslands í samfélagi þjóðanna. Um er að ræða ákvörðun sem almenningur á lýðræðislegan rétt á að taka milliliðalaust sem allra fyrst. Ég hvet þá sem eru sammála að taka þátt í opinni undirskriftasöfnun á vefslóðinni www.sammala.is.

Mirabilis (drög að smásögu)

2009-03-19T23:26:00.008Z

Þegar Mirabella vaknaði voru göturnar í Torino blautar eftir rigningu næturinnar. Það var ekki enn farið að birta að degi. Hún fór í sturtu og klæddi sig í blátt gallabuxnapils og hvíta blússu. Hún leit inn um gættina á herbergi sofandi dóttur sinnar, tók upp niðursuðudós með kattarmat og setti í dallinn við hliðina á ísskápnum, klæddi sig í yfirhöfn og skó og lokaði útidyrnum hljóðlega.

Það tók hana tólf mínútur að komast á brautarstöðina, þar læsti hún reiðhjólið fast við umferðarskilti og var sest í sæti sitt þremur mínútum áður en lestin hélt af stað. Á leiðinni las hún nokkra kafla í kennslubók um svæðisnudd en drýgstan hluta leiðarinnar horfði hún út um gluggann og reyndi að réttlæta fyrir sjálfri sér að hún skyldi hafa beðið um frí frá kennslu í miðju prófatímanum til að takast á við þetta lýjandi ferðalag.

Lestin átti að koma á áfangastað laust fyrir klukkan tíu um morguninn og hún þurfti að vera komin aftur heim fyrir miðnætti þannig að hún sá ekki fram á nema sjö eða í mesta lagi átta tíma dvöl í Flórens. Það leit út fyrir léttskýjaðan fimmtudag með miklu sólskini og hita.

Óneitanlega höfðu það verið vonbrigði þegar Michael aflýsti heimsókn sinni til Torino. Hann var að ljúka við sína aðra skáldsögu, sú fyrsta hafði sópað til sín verðlaunum og verið kvikmynduð með heimsfrægum leikkonum, og það var orðið tímabært fyrir hann að fylgja velgengninni eftir. Hann hafði hringt á mánudeginum og sagt að þessir fáu dagar sem hann ætti eftir í íbúð ítalska útgefandans í Flórens væru honum einfaldlega of dýrmætir til að leggjast í ferðlög. Hins vegar, ef Mirabella ætti leið um Flórens í vikunni þá hefði hann uppgötvað heillandi kaffistað skammt frá dómkirkjunni ... Hún sagðist ætla að sjá til.

Seinna sama kvöld hringi Arendt Thisch úr sumarhúsinu í Casa Carli. Hann sagði að þau hjónin hefðu verið að velta fyrir sér að verja síðustu dögum sínum á Ítalíu á ferðalagi. Þau langaði til að sýna börnunum Flórens, keyra þaðan norður til Parma og áfram upp að Gardavatni, áður en þau skiluðu bílaleigubílnum í Mílanó og flygju heim á leið. Það væri því ekki útlit fyrir að þau kæmu við í Torino, eins og upphaflega var áætlað. „Þú virðist hvort sem er hafa í nógu og snúast þessa vikuna,“ sagði Belginn. Það var ekki laust við tvíræðni í röddinni.

„Hvað áttu við?“

„Ja, áttu ekki von á Michael?“ svaraði hann eins og önnur heimsóknin útilokaði hina.

„Það er eiginlega útséð um hana,“ svaraði hún en fitjaði jafnóðum upp á þeim möguleika að þau gætu öll mælt sér mót í Flórens. Það er að segja, ef henni tækist að kría út frí í skólanum.

Einhvern veginn hafði það blessast og nú sat hún við lestargluggann og fylgdist með því hvernig morgunbirtan fetaði sig varfærnislega austur eftir morgunhimninum. Hún geispaði og vonaði með sjálfri sér að dagurinn ætti eftir að bera eitthvað í skauti sér sem væri fyrirhafnarinnar virði.

Fimmtíu og eins árs gamall bandarískur rithöfundur (Michael) borðar morgunverð á verönd einbýlishúss í útjaðri Flórens. Muna eftir að lýsa hitalyktinni og því hvað hann borðar.

Fimm manna belgísk fjölskylda (Thisch-fólkið) ekur frá hóteli í útjaðri Flórens áleiðis í miðbæinn þar sem járnbrautarstöðin er. Fjölskyldufaðirinn leggur bílnum skammt frá aðaldyrunum.

Ítalska konan (Mirabella) hittir belgísku fjölskylduna í anddyri járnbrautastöðvarinnar, þau ganga sem leið liggur í áttina að miðbænum, heimsækja elsta apótekið í Evrópu, sjá Ferrari bílaeigendur sýna bílana sína, skoða dómkirkjuna, bíða í biðröð eftir að komast á klósettið, fá sér hádegisverð. Svo kveður ítalska konan, segist eiga stefnumót við Bandaríkjamanninn á litlum kaffistað nærri dómkirkjunni.

Bandaríski rithöfundurinn bíður eftir ítölsku konunni, þau hittast, drekka saman kaffi, ganga saman í áttina að járnbrautarstöðinni, kveðjast. (Um hvað tala þau?)

Bandaríski rithöfundurinn heldur fótgangandi aftur heim til sín.

Ítalska konan lítur varfærnislega út um aðaldyr járnbrautarstöðvarinnar og eftir að hafa gengið úr skugga um að öllu sé óhætt gengur hún sem leið liggur í miðbæinn, skoðar Dante-sýningu, og hittir síðan aftur belgísku fjölskylduna á fyrirfram ákveðnum stefnumótastað. Þau fá sér kaffi og ganga saman í áttina að járnbrautarstöðinni, kveðjast.

Belgíska fjölskyldan stígur upp í bílaleigubílinn og heldur áleiðis til Parma eftir hraðbrautinni.

Ítalska konan lítur varfærnislega út um aðaldyr járnbrautarstöðvarinnar og eftir að hafa gengið úr skugga um að öllu sé óhætt gengur hún af stað út í mannfjöldann.

Karíus og Baktus Holding

2009-03-14T22:32:00.028Z

Bærinn er skrítinn, hann er fullur af holum,
holur á milli gatnanna liggja
og við blessað hafið, þar stóð eitt sinn bryggja,
er byggðin öll í handaskolum.

Enginn veit lengur hví mennirnir hafa
holurnar grafið í rótgrónum hverfum.
Þeir eru horfnir, við holurnar erfum
og höldum svo áfram að grafa.

Í pressunni lýst er furðu og frati
á frumkvöðlum þeim sem holurnar grófu;
við hröktumst af leið í halarófu,
hámenntuð þjóð, og stöndum á gati.

Þú færð ...

2009-02-19T21:35:00.003Z

... rabbarbarasultu í Rangá,
reimaða skó til að gang' á
litfagran lepp,
lifrarpylsukepp
og herðatré til að hang' á.

(til skýringar: http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=76435)

Í öruggum höndum

2009-01-15T22:35:00.020Z

"Örlög Íslands öruggust í höndum Íslendinga". Þessi orð úr Morgunblaðinu á laugardaginn hafa leitað á huga minn alla vikuna. Þau voru fyrirsögn aðsendrar greinar um kosti og ókosti þess að Íslendingar gengju í Evrópusambandið. Greinina skrifaði einn af þingmönnum Sjálfstæðisflokksins, þess stjórnmálaafls sem hefur haft örlög okkar í hendi sér undanfarna tvo áratugi. Það, eitt og sér, hefði verið nóg til að ljá niðurstöðu hans kaldhæðnislegan blæ en við bættist að höfundur greinarinnar er Árni Johnsen. Kostulegast er að hann gerir sér hvorki grein fyrir hvílíka klisju um er að ræða né hvernig hann hefur sjálfur, með einkar augljósum hætti, tekið þátt í að ræna hana trúverðugleika.

Broskarlinn og friðartáknið

2008-12-31T09:07:00.009Z

Valgerður Birna fékk það verkefni í byrjun desember að teikna mynd framan á afmæliskort Hans Hektors, fjórtán ára frænda síns. Hún settist við stofuborðið, jólatónlist hljómaði úr geislaspilaranum, það voru smákökur á boðstólum. Eftir drjúga stund sagðist hún vera búin. Afraksturinn sjáið þið hér fyrir ofan.

Þetta er mynd af húsi Seðlabanka Íslands, á dyramottunni stendur orðið KREPPA stórum stöfum, hægra megin við húsið er ónefndur mótmælandi, við fætur hans er eggjabakki, maðurinn er þegar búinn að kasta nokkrum eggjum í framhlið bankans og hrópar nú hátt: KREPPA. Skammt frá er tjörn, þar má sjá lítið leikfangaskip á floti en við hlið þess flýtur íslenska krónan. Ljóst er að seðlabankastjórar eru búnir að setja hana aftur á flot, fiskurinn framan á myntinni bendir til að hún geti steypt sér í djúpið. Vinstra megin við húsið stendur afmælisbarnið. Svar hans við kreppunni eru broskarl, friðartákn og upphrópunarmerki, en rétt er að geta þess að það síðastnefnda er einkenni Nóvemberáskorunarinnar (http://www.novemberaskorunin.com/).

Okkur foreldrunum brá þegar við fengum þetta kort í hendurnar. Tal okkar fullorðna fólksins um kreppuna, auk umfjöllunar í dagblöðunum, útvarpinu og sjónvarpinu, höfðu haft þvílík áhrif á barnið að þetta var það fyrsta sem kom upp í hugann þegar því var falið að gleðja frænda sinn á afmælisdaginn. Frá og með þessum degi höfum við alltaf tekið tillit til óska Valgerðar Birnu þegar hún biður okkur um að slökkva á útvarpinu þar sem við situm við matarborðið eða erum á ferð í bílnum. Hún er augljóslega komin með ofnæmi fyrir neikvæðu fréttum og skynjar væntanlega líka hver áhrif þau hafa á okkur hin.

En um leið furðum við okkur á því hve skilningur hennar á andrúmsloftinu í samfélaginu og inni á heimilinu er næmur. Val hennar á myndefni starfar ekki af því að hún hafi tekið þátt í mótmælum á Austurvelli eða Arnarhóli. Hún hefur hins vegar fylgst með þátttöku pabba síns, föðurbróður (pabba Hans Hektors) og afa í Nóvemberhópnum, spurt hvað upphrópunarmerkið á afturglugga bílsins okkar eigi að merkja og vissi að við höfðum verið að dreifa barmmerkjum og öðru efni í miðbænum nokkra laugardaga í röð í nóvember. Tvær helgar tók Hans Hektor þátt í barmmerkjagerðinni með okkur en þegar til átti að taka langaði hann ekki að koma með okkur á mótmælafundina.

Nóvemeráskorunin var viðbragð við magnleysi íslenskra stjórnvalda andspænis því efnahagslega og hugmyndafræðilega hruni sem fylgdi í kjölfar ákvörðunar Seðlabanka Íslands um að yfirtaka Glitni. Í henni er lögð áhersla á þrjá meginþætti sem snerta fortíð, samtíð og framtíð þjóðarinnar. Farið er fram á að gerð verði raunveruleg úttekt undir forystu erlendra aðila á ástæðum þessa hruns, að mótuð verði skýr efnahagsstefna og skipt um yfirstjórn í Seðlabankanum og lokst að hafnar verði aðildaviðræður við Evrópusambandið um fulla aðild og upptöku evrunnar.

Nóvemberáskorunin var ekki frumlegt plagg. Þar voru einfaldlega orðaðar á einum stað kröfur sem fjölmargir höfðu verið að setja fram eða taka undir í októbermánuði, þar á meðal forystumenn launþega og atvinnurekenda, varaformaður Sjálfstæðisflokksins og formaður Samfylkingarinnar. Enn fleiri hafa tekið undir þessar kröfur síðan. Staðreyndin er því miður sú að stjórnvöld hafa enn ekki tekið afdráttarlaust af skarið gagnvart neinum þeirra þriggja þátta sem þarna eru til umræðu. Framkoma þeirra undanfarna mánuði hefur framkallað sífellt háværari kröfur um endurnýjun í ríkisstjórn, á Alþingi og í íslensku stjórnkerfi.

Í ljósi þess alvarlega trúnarbrests sem orðið hefur milli almennings og stjórnvalda er vel hugsanlegt að Nóvemberáskorunin sé orðin úrelt; að úr því sem komið er sé nauðsynlegast af öllu að þau viðfangsefni sem þar er rætt um komi til kasta nýrra stjórnvalda sem hafi umboð frá þjóðinni. Ætla má að mánaðarmótin janúar-febrúar verði örlagastund á hinum pólitíska vettvangi. Við sjáum hvað setur, hvaða merkingu upphrópunarmerkið fær á næstu misserum.

Eftir standa hin táknin tvö sem Valgerður Birna lætur glaðlyndan frænda sinn miðla til okkar á afmæliskortinu. Þetta eru tákn jákvæðni og friðar, tákn þeirra lífsgilda sem næsta kynslóð biður okkur um að halda í heiðri næstu misserin. Gleðilegt nýtt ár.

Fíll í músarham

2008-12-10T10:21:00.005Z

„Allir vita að stjórnarskráin okkar er dönsk, þing og embættismannakerfi eftirlíking evrópskra kerfa og hagkerfið einhver undarleg spegilmynd af hagkerfum miklu stærri þjóða. Haldane mundi væntanlega sýnast að hér væri verið að þenja músarham yfir beinagrind fíls, og hann mundi ekki vænta þess að tiltækið heppnaðist.“ (Mikael M. Karlsson)

Síðari hluta nóvembermánaðar sendu fjórtán heimspekingar sem starfa við íslenska háskóla frá sér yfirlýsingu þar sem rætt er hve mikilvægt sé á tímum sem þessum að „rækta lýðræðislegar stofnanir samfélagsins, ekki síst Alþingi, og standa vörð um borgaraleg réttindi“. Meðal annars er fjallað um íslenska bankahrunið og bent á að réttlætismál sé „að skorið verði úr um ábyrgð stjórnenda og eigenda bankanna annarsvegar, og stjórnvalda hinsvegar, á því sem gerðist“. Þá þurfi að standa „vörð um hagsmuni þeirra sem eiga á hættu að missa húsnæði, flosna upp úr námi eða missa lifibrauð sitt“. Einnig sé brýnt að huga að hag barna við þessar aðstæður, það sé „mál þjóðarinnar allrar og prófsteinn á Ísland sem velferðarríki“. Fjölmörg fleiri atriði eru rædd, sem snerta meðal annars jafnréttismál og stöðu erlendra ríkisborgara sem hér búa. Hægt er að nálgast yfirlýsinguna í heild á Netinu en brot úr henni voru birt í fjölmiðlum, meðal annars á vefritinu Eyjunni. Þar gafst lesendum kostur á að segja álit sitt á yfirlýsingunni og nýttu meira en 20 einstaklingar sér tækifærið, fæstir þó undir nafni. Ummæli lesenda voru af margvíslegum toga og eru forvitnilegt þversnið þeirrar umræðu sem farið hefur fram um stjórnmál og efnahagsmál hér á landi á liðnum vikum. Á meðan sumir hella úr skálum reiði sinnar nota aðrir tækifærið til að ræða um grundvallarhugtök á borð við ábyrgð og lýðræði.

Hvar hefur þetta lið verið?

Nokkuð var um átölur í garð heimspekinganna fjórtán á Eyjunni og töldu sumir yfirlýsingu þeirra missa marks. „Við lifum við fasisma nú þegar og höfum gert lengi. Þið spekingarnir hafið litið framhjá því, skömm sé ykkur,“ skrifaði einn lesandinn og annar tók í sama streng: „Hvað eru þessir hámenntuðu menn að fatta núna? Að lýðveldið sé í hættu? Það hafa sjómenn vitað lengi eða alveg frá því að þeir voru gerðir að leiguliðum kvótagreifana.“ Og sá þriðji furðaði sig á hvað spekingarnir fjórtán væru vilja upp dekk. „Hvar hefur þetta lið verið undanfarin ár? Heyrðist hvorki hósti né stuna frá heimspekingum þegar verið var að nauðga íslensku samfélagi síðastliðin 10 ár á kostnað peninga, sér- og flokkshagsmuna þröngrar elítu. Mér verður eiginlega bara óglatt.“

En ekki voru allir svo neikvæðir. Nanna komst svo að orði: „Ég held að margir þeirra sem hafa skrifað athugasemdir hér að ofan horfi framhjá þeirri staðreynd að heimspekingarnir eru ekki að taka fram að lýðræðið hafi ekki verið skaðað fyrir þennan tíma heldur að þær aðstæður og tímar sem við erum að ganga í gegnum núna varpa ljósi á það sem miður hefur farið í lýðræði okkar Íslendinga.“ Elfa tók einnig upp hanskann fyrir heimspekingana: „Þetta er reyndar fólkið sem ég vil að taki hér við,“ skrifaði hún. „Ég vona að þau gefi kost á sér til ábyrgðarstarfa fyrir Nýja Ísland, við þurfum á þessu hugarfari að halda í stjórnun landsins.“

Sjálfur er ég á svipaðri skoðun og Nanna og Elfa og ég tek einnig undir með þeim lesanda sem fullyrti á Eyjunni að drjúgur hluti heimspekinganna hefði verið gagnrýninn á íslenskt samfélag á undanförnum misserum. „Gallinn er að það hafa bara svo fáir hlustað,“ bætti viðkomandi við. En úr því má bæta, þótt seint sé. Mig langar að vekja athygli á sitt hvorri greininni eftir tvo þeirra heimspekinga sem hér um ræðir, þá Pál Skúlason og Mikael M. Karlsson.

Háski markaðshyggjunnar

Í vorhefti Skírnis 2008 skrifaði Páll umhugsunarverða grein um menningu og markaðshyggju þar sem hann benti á að á liðnum árum hefði markaðshyggjan, illu heilli, hreiðrað um sig á öllum sviðum þjóðlífsins, „í fjölskyldunni, í sveitarfélaginu, á opinberum stofnunum og í félögum fólks af hvaða tagi sem er. Hún seytlar inn í þjóðarsálina, vill sannfæra alla um réttmæti sitt, fá stuðning og hvatningu úr öllum áttum“ (s. 24–25). Og Páll bætir við:

„Meginvilla markaðshyggjunnar er sú að halda að svið efnahagsins nái í reynd yfir svið menningar og stjórnmála, að það sé hægt að smætta lögmál menningar og stjórnmála niður í lögmál framleiðslu, viðskipta og rekstrar sem gilda um efnahagsmál. Þar með er gerð tilraun til að ofureinfalda lögmál hinnar flóknu veraldar sem við lifum í og um leið dregin upp alröng mynd af sjálfum okkur. Á þessum röngu forsendum er síðan boðuð ofur einfölduð og háskáleg lausn á þeim lífsverkefnum sem við stöndum frammi fyrir“ (s. 32).

Í stað markaðshyggjunnar boðar Páll menningarlega einstaklingshyggju sem geri þrjár mikilvægar kröfur til okkar sem einstaklinga: (1) að leggja kapp á að þroska okkur sem hugsandi verur og styðja aðra til sama þroska; (2) að berjast „gegn þeim þjóðfélagsöflum, þar á meðal markaðsöflum, sem vilja ráðkast með okkur, stýra okkur og stjórna með áróðri, ógnunum og hverskyns skilyrðingum“; og loks (3) að hlúa „að þeim stofnunum sem hafa þá köllun að halda uppi menningar- og menntalífi“ hér á landi (s. 40).

Röng beinabygging

Í umræddri grein Mikaels M. Karlssonar, sem birtist í hausthefti Skírnis 1992 en var upphaflega flutt sem erindi árið 1989, er rætt um hve háskalegt það er ef þjóð hefur ranga mynd af sjálfri sér. Mikael bendir á að þótt við Íslendingar þekkjum sögu þjóðarinnar og séum stoltir af bókmenntaarfinum þá hafi okkur á ýmsan hátt yfirsést hve smá þjóðin sé í raun og hvað það feli í sér. Til skýringar rifjar hann upp að náttúruspekingar sem hafi snemma áttað sig á að form séu ætíð tengd stærð. Vitnar hann meðal annars til orða Galíleos Galilei sem benti á að ómögulegt væri að stækka smíðahluti í miklum mæli án þess að breyta formi þeirra: „Á sama hátt gæti beinabygging manna, hesta og annarra dýra ekki haldið skepnunum saman, eða gegnt eðlilegu hlutverki sínu, ef dýrin stækkuð verulega,“ skrifaði Galíleo í einni bóka sinna árið 1638 (s. 419). Líffræðingurinn J.B.S. Haldane tekur upp þennan þráð snemma á 20. öld og heimfærir á félagsleg fyrirbæri. „„Rétt eins og sérhvert dýr [þ.e. dýr með tiltekið form] á sér tiltekna kjörstærð,“ segir hann, „gildir hið sama um samfélög manna““ (s. 420).

Mikael bætir um betur og tengir þessa umræðu vangaveltum sínum um smæð íslensku þjóðarinnar. Í grein sinni færir hann gild rök fyrir því að samfélag okkar sé eins og mús sem hafi beinabyggingu fíls. „Form efnahagsmála og stjórnmála hér á landi hefur einfaldlega verið tekið hrátt frá öðrum, miklu stærri, þjóðum og hagnýtt hér, oftast án þess að vera skynsamlega lagað að íslenskum aðstæðum“ (s. 422). Og hann bætir við: „Ef grunsemdir mínar reynast á rökum reistar og form íslenskra stofnana henta ekki stærð íslensku þjóðarinnar og ekkert verður að gert í þessum efnum, þá mun náttúran fyrr eða síðar taka í taumana; annað hvort breytast þá þessi form eða íslenska þjóðin hættir að vera til“ (s. 422). Nú eru liðin tæp tuttugu ár síðan Mikael lét þessi orð fyrst falla en óneitanlega læðist að manni sá grunur að einmitt nú standi þjóðin á þeim örlagaríku tímamótum sem hann vísar til.

Ögrandi verkefni

Hægt væri að vitna til fleiri greina eftir heimspekingana fjórtán til að andmæla því að ekki hafi heyrst hósti eða stuna frá þeim undanfarin ár, meðan þjóðin flaut sofandi að feigðarósi, undir forystu misvitra ráðamanna og fyrirhyggjulausra peningamanna. Slíkur málflutningur væri þó eins gagnslítill við núverandi aðstæður og þrettán blaðsíðna hvítþvottur seðlabankastjóra á morgunverðarfundi Viðskiptaráðs fyrir skömmu. Meginatriðið í málinu birtist í ummælum eins þeirra nafnlausu penna sem tjáðu sig á Eyjunni: „núna þurfum við meira en nokkurn tímann áður að hlusta á þessa heimspekinga og fleiri sem hafa tjáð sig um lýðræðið að undanförnu“. Ég mæli með því að sem flestir – ekki síst þingmenn og ráðherrar – lesi greinar þeirra Páls og Mikaels í heild sinni og nýti sér skynsamlegar umræður þeirra og fleiri heimspekinga við það verkefni sem bíður okkar: Að móta þjóðinni heilbrigðari sjálfsmynd og lífvænlegra samfélag til að búa í.

Heimildir:

Ágúst Þór Árnason, Ástríður Stefánsdóttir, Björn Þorsteinsson, Eyja Margrét Brynjarsdóttir, Geir Sigurðsson, Giorgio Baruchello, Jón Ólafsson, Kristján Kristjánsson, Mikael M. Karlsson, Ólafur Páll Jónsson, Páll Skúlason, Sigríður Þorgeirsdóttir, Sigurður Kristinsson og Vilhjálmur Árnason. „Lýðræði og réttlæti.“ Mbl.is 14. nóvember 2008 (slóð: mbl.is/media/69/1069.pdf). Skoðað 26.11.2008.

„Fjórtán heimspekingar: Lýðræði og réttarríki stefnt í voða. Verja þarf borgaraleg réttindi.“ Eyjan.is 19. nóvember 2008 (slóð: http://eyjan.is/blog/2008/11/19/fjortan-heimspekingar-lydraedi-og-rettarriki-stefnt-i-voda-mikilvaegt-ad-standa-vordu-borgarleg-rettindi/). Skoðað 26.11.2008.

Mikael Karlsson. „Smáræða á ráðstefnunni „Við erum gestir og hótel okkar er jörðin“.“ Skírnir 166 (haust 1992): s. 418–23.

Páll Skúlason. „Menning og markaðshyggja.“ Skírnir 182 (vor 2008): s. 5–40.

Bréf til menntamálaráðherra

2008-11-25T12:45:00.001Z

Mig langar til að þakka þér fyrir góð svör og hrokalausa framkomu á borgafundinum í Háskólabíói fyrr í kvöld. Mér finnst að ýmsir aðrir ráðherrar í ríkisstjórn gætu lært af þér. Styrkur þinn felst í því að viðurkenna eigin breiskleika. Þú tókst m.a. mjög vel á spurningunni um fjármálaráðgjafann og endurmenntunina. Forsætisráðherra gerði það hins vegar ekki. Svör hans voru dæmigerð fyrir þá afdrifaríku og óþörfu afleiki sem leiknir hafa verið í almannatengslum forsætisráðuneytis á liðnum vikum. Ég tel að þá gjá sem hefur skapast milli ríkisstjórnar, þingheims og þjóðar megi að nokkru leyti brúa ef ríkisstjórn og þingmenn færu að dæmi þínu, viðurkenndu að gerð hefði verið röð mistaka, meðal annars innan ríkisstjórnarinnar, bæðust afsökunar og bæðu almenning um svigrúm, þolinmæði og traust til að bæta fyrir það sem aflaga hefði farið. Mikilvægast er að breyta tóninum í umræðunni. Ég tel að það væri sterkur
leikur hjá ykkur að endurnýja ráðherrahópinn að hluta, eða a.m.k. að gera einhverjar skipulagsbreytingar. Eðlilegast væri að nýir aðilar tækju við fjármálaráðuneyti og viðskiptaráðuneyti. Ný trúverðug forysta í Seðlabankanum og Fjármálaráðuneytinu er svo sjálfsögð að ég ætla ekki að ræða það frekar, enda tel ég að þú ert sammála mér þar. Ég tel að kosningar séu óráð á næstu mánuðum en það er algjörlega lífsnauðsynlegt fyrir ykkur og okkur að endurreisa trúnað milli ríkisstjórnar, þings og þjóðar.

Sérstaða Íslands

2008-11-14T00:51:00.002Z

Fá fræðirit hafa vakið jafn hatrammar deilur meðal sagnfræðinga á undanförnum misserum og Saga Evrópusambandsins eftir dr. Arendt Thiss, prófessor í lögfræði og sögu við háskólann í Torino. Dr. Thiss, sem er sérfróður um sögu alþjóðaréttar, hikar ekki við að setja fram ögrandi en illa rökstuddar kenningar um þróunn og starfshætti sambandsins, einkum á síðustu tveimur áratugum 20. aldar, þegar vöxtur þess var hve örastur.

Umfjöll dr. Thiss í IXX kafla um Ísland er þessu marki brennd. Eftir að hafa rakið viðurkenndar staðreyndir um hlut Íslendinga í sameiginlegum verkefnum sambandsþjóðanna, aðild þeirra að gildandi viðskiptasáttmálum og afdrifaríkar breytingar á íslenskri löggjöf, fullyrðir hans að „þetta norðlæga smáríki hafi horfið í sambandið mun fyrr almennt er talið“ (s. 201). Svo virðist sem prófessorinn styðjist í þessu atriði ekki við annað en vafasama munnlega heimild, vitnisburð eina eftirlifandi fulltrúans í samninganefnd sambandsins frá þessum tíma, en samkvæmt honum var í gildi flókið samkomulag (sem fáum var kunnugt um!) þar sem tekið var mið af „sérstöðu Íslands“.

Neðanmáls skýtur dr. Thiss inn eftirfarandi skýringu sem hann hefur frá hinum aldurhnigna heimildamanni sínum. „44. Þegar kom að því að bæta nýrri stjörnu á fána sambandsins gerðu íslensku sendifulltrúarnir kröfu um að hún yrði öðruvísi á litinn en hinar stjörnurnar. Við áttum von á slíkri ósk og sögðum að þetta væri auðsótt mál, svo framarlega sem þingið í Brussel fengi að velja litinn. [...] Íslendingarnir gengu að þessu og gátu ekkert aðhafst þegar samþykkt var að íslenska stjarnan yrði blá.“

"Eftirvæntingin er lífið"

2008-11-09T18:53:00.003Z

"Samtsemáður fanst henni þetta kvöld, að hún væri ekki of gömul til þess að líta framtíðina enn í einum draumi; í nýum draumi. Eftirvæntingin er lífið." (HKL, Sjálfstætt fólk)

Leysum vandann!

2008-11-03T00:46:00.006Z

Bjarni Benediktsson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, brá fyrir sig gömlu bragði í útvarpsþættinum Vikulokin á laugardag þegar hann fullyrti að ummæli Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur utanríkisráðherra um Davíð Oddsson seðlabankastjóra væru til þess fallin að draga úr trausti á Seðlabankann. Var hann væntanlega að vísa til orða Ingibjargar Sólrúnar í viðtali í Morgunblaðinu um morguninn þar sem hún sagði meðal annars: "Ýmsar aðgerðir og yfirlýsingar yfirstjórnar Seðlabankans á síðustu dögum og vikum orka mjög tvímælis. Í þeirri viðkvæmu stöðu sem þjóðin er í núna getur það ekki gengið til lengdar." Bjarni virtist á þeirri skoðun að utanríkisráðherra legði vesalings seðlabankastjórann í einelti.

Mig grunar að bragðið sem Bjarni beitti sé kennt á fyrsta kvöldi í stjórnmálaskóla Sjálfstæðisfloksins en það felst í því að svara gagnrýni með því að beina viðkomandi gagnrýni á gagnrýnandann sjálfan. Hannes Hólmsteinn Gissurarson og stuðningsmenn hans beittu þessu bragði ítrekað þegar Hannes var gagnrýndur fyrir heimildanotkun í fyrsta bindi ævisögu sinnar um Halldór Laxness. Þegar einn af kennurum Háskólans átaldi Hannes fyrir að brjóta siðareglur Háskólans með vinnubrögðum sínum var því svarað þannig að viðkomandi kennari væri að brjóta siðareglur skólans með því að setja fram slíka ásökun.

Í ummælum sínum sneri Bjarni við orsök og afleiðingu. Orð Ingibjargar Sólrúnar eru viðbrögð við þeirri grafalvarlegu stöðu að Seðlabanki Íslands og núverandi stjórnendur hans njóta takmarkaðs trausts, bæði hér á landi og erlendis. Fyrir því eru margháttaðar ástæður en víst er að framganga Davíðs Oddssonar í fjölmiðlum undanfarnar vikur hefur síst verið til þess fallin að bæta þar úr skák. Hann hefur ekki talað eins og bankamaður (enda er hann það ekki) heldur stjórnmálamaður. Steininn tók úr í liðinni viku þegar stjórn Seðlabankans gaf mjög ljóslega til kynna að hún væri ósammála stýrivaxtahækkuninni sem hún var þó að tilkynna um. Ekki var það nú gæfulegt upphaf á viðreisn íslensks efnahagslífs; í þessari viku kemur í ljós hvort þessi einkennilega framsetning hafi áhrif á endanlega ákvörðun Alþjóða gjaldeyrissjóðsins um lán til Íslendinga.

Viðbrögð forsætisráðherra og viðskiptaráðherra við ítrekuðum spurningum fjölmiðlafólks um hvort ekki standi til að endurnýja yfirstjórn Seðlabankans (líkt og hefur verið gert í öðrum gjaldþrota bönkum í landinu) hafa jafnan verið á þá lund að þeir vilji ekki persónugera vandann. Í raun hafa þeir verið að segja: Við viljum ekki vera vondir við núverandi bankastjórnendur, að minnsta kosti ekki í bili, það væri ósanngjarnt að segja þeim upp eins og á stendur. Þetta eru að mínu mati ónothæf rök. Í mínum eyrum merkir þessi setning einfaldlega: Fremur aukum við vandann en að persónugera hann.

Einu gildu rökin fyrir því að halda óbreyttri stjórn í Seðlabankanum, eftir allt það sem á undan er gengið, væru þau að þar sætu svo hæfir stjórnendur að ekki væri hægt að finna aðra jafnhæfa eða hæfari. Að þar sætu menn sem hefðu lag á því að laða fram það besta hjá sérhverjum starfsmanni bankans í þeim erfiðu aðstæðum sem nú ríkja, menn sem nytu óskoraðs trausts og væru best til þess fallnir að vinna með öðrum aðilum að skýrri og trúverðugri efnahagsáæltun. Þau rök hef ég aldrei heyrt þá Geir Haarde eða Björgvin G. Sigurðsson nota enda myndi þeim ganga afar illa að sannfæra nokkurn mann um að þau ættu við þá sem nú eru seðlabankastjórar.

Herramenn! Blessaðir hættið að tönnlast á því að þið viljið ekki persónugera vandann. Sýnið og sannið fyrir þjóðinni að þið ætlið að leysa hann. Hvað sem það kostar.

Tökum slaginn!

2008-10-31T23:30:00.010Z

Augljóst er að valdamikill kjarni í Sjálfstæðisflokknum, sem hefur þaggað niður í Evrópuumræðunni hér á landi um árabil með skelfilegum afleiðingum, er farinn að ókyrrast. Málflutningur þessara manna er í það minnsta að breytast. Brotthvarf hersins og áhugaleysi Bandaríkjamanna um gjaldeyrisskort Seðlabanka Íslands veldur því að þeir geta ekki lengur bent í vesturátt. Sú hugmynd að vænlegt sé að taka þátt í opnu, alþjóðlegu hagkerfi Evrópuþjóða með okkar dvergvaxna gjaldmiðli og innistæðulausu ríkisábyrgðum er endanlega gjaldþrota.

Birgir Ármannsson birtir í dag grein í Morgunblaðinu þar sem hann heldur því fram að ótímabært og óráðlegt sé að Íslendingar setji stefnuna á aðild að Evrópusambandinu nú, hvað sem síðar verði. Langt sé þangað til íslenskt efnahagskerfi standist þær annars skynsamlegu kröfur um verðbólgu, vaxtastig, gengismál og rekstur ríkissjóðs sem gerðar séu samkvæmt Maastricht-samkomulaginu til ríkja sem ætli sér inn í sambandið. Hann telur þýðingarlítið "að kljúfa þjóðina niður í rót í deilum um aðildina ef ekki væri raunhæft að uppfylla Maastricht-skilyrðin".

Hannes Hólmsteinn Gissurarson talar á áþekkum nótum í Kastljósi í kvöld; hann telur betra að Íslendingar bíði átekta, vinni sig út úr þeim erfiðleikum sem nú steðji að og sjái hvar hag sínum verði best borgið þegar hin alþjóðlega efnahagskreppa er að baki. Þá eigum við hugsanlega um það að velja að rækta að nýju tengslin við Bandaríkin, vinna nánar með Norðurlandaþjóðum en áður eða að ganga í Evrópusambandið.

Birgir og Hannes virðast viðurkenna að skynsamlegt kunni að vera að íhuga Evrópumálin, en bara ekki alveg strax. Þeir óttast umræðuna, þeir eru enn sem fyrr að reyna að þagga niður í henni. Orð þeirra minna á málflutning ofdrykkjumannsins sem viðurkennir fyrir aðstandendum sínum í vanlíðan timburmannanna að ýmislegt megi betur fara í heimilislífinu en það sé heppilegra að ræða málið eftir helgina, þegar búið verði að taka til eftir partýið og hausverkurinn horfinn. "Eða ætliði að bæta gráu ofan á svart svona á sunnudagsmorgni með einhverju helvítis rifrildi?"

Herramenn, þetta eru ónýt rök. Þjóðin er nú þegar klofin "niður í rót". Samkvæmt forsíðufrétt Morgunblaðsins í morgun eru 70.000 Íslendingar að íhuga að flytja af landi brott, eignir þúsunda fjölskyldna á landinu hafa horfið af yfirlitum heimabankanna, fyrirsjáanlegt er frekara eignatjón með lækkandi fasteignaverði hækkandi skuldum og atvinnuleysi. Nú er einmitt rétti tíminn fyrir íslenska stjórnmálamenn að horfa fram á veginn og setja þjóðinni það markmið að ganga að fullu til samstarfs við ríkin í Evrópusambandinu, kasta krónunni og taka upp evruna. Við höfum alltof lengi verið tvístígandi, milli stafs og hurðar, skips og bryggju.

Í fyllingu tímans munu íslenskir kjósendur vitanlega skera úr um það með lýðræðislegum hætti hvort af aðild verði. Þau atkvæði verða greidd í ljósi niðurstaðna raunverulegra aðildarviðræna við Evrópusambandið og aðstæðna hér heima og erlendis þar og þá. Brýnasta verkefni íslenskra stjórnvalda nú er að leggja fyrir hana skýra valkosti í þessum málum sem allra fyrst. Við höfum alltof lengi stungið höfðinu í sandinn, látið telja okkur trú um að raunveruleg pólitísk átök um framtíð lands og lýðs séu af hinu illa. Við hvað er þjóðin svona hrædd? Tökum slaginn!

Gullfótur krónunnar

2008-10-18T16:08:00.002Z

(Birtist upphaflega í Skírni 1995)

I
Innan skamms kemst nýr tvö þúsund króna seðill í umferð hér á landi. Á seðlinum verður mynd af Jóhannesi Kjarval listmálara og verkum hans. Seðlabankinn hefur óskað eftir að einnig verði gefin út eitt hundrað króna mynt, en viðskiptaráðherra telur ekki ráðlegt að hefja slátt á henni. Haft er eftir honum í baksíðufrétt í Morgunblaðinu fyrsta febrúar síðastliðinn að það sé "mikill stöðugleiki í íslensku efnahagslífi og gengi íslensku krónunnar stöðugt. Því er ekki vilji fyrir því að gera breytingar sem huglægt séð gætu gert að verkum að fólki fyndist gjaldmiðillinn verðminni."

Fátítt er að þeir sem eiga hlut að stjórnun íslensks viðskiptalífs bendi, með þessum hætti, á mikilvægi huglægra þátta í þróun efnahagsmála. Í umræðu um þau efni á opinberum vettvangi eru efnahagssveiflur einfaldlega skýrðar með reikningsformúlu þar sem útflutningsverðmæti íslenskra sjávarafurða ráða mestu um útkomuna. Vitanlega hefur ýmislegt fleira áhrif á þessum vettvangi, þar á meðal hugarfar almennings. Þannig má búast við að spásögn hagfræðinga um efnahagskreppu sé líkleg til að draga úr viðskiptum milli manna og auka (eða skapa) þar með væntanlegan samdrátt.
Mat viðskiptaráðherra á áhrifum eitt hundrað króna myntar leiðir hugann að því hvernig peningamál, líkt og tungumál, byggjast á samkomulagi um merkingu eða gildi. Peningar eru tákn, sem greina má að í táknmynd -- upphæðir sem finna má á mynt eða seðli -- og táknmið -- þá hugmynd sem við gerum okkur um verðgildi táknmyndarinnar. Verðlagsþróun veldur breytingum á táknmiðinu meðan táknmyndin helst óbreytt. Slík þróun er hliðstæð þeirri breytingu sem verður á merkingu einstakra orða í tímans rás, en oftast örari.

Svo virðist sem að samhengið á milli táknmyndar og táknmiðs ráði hvort hagstæðara er að slá táknið í málm eða prenta það á pappír. Seðlabankanum þykir tímabært að staðfesta minnkandi gildi hundrað krónanna með útgáfu myntar, viðskiptaráðherra heldur fast í seðilinn. Hann gerir sér ljóst að eitt hundrað króna seðill og eitt hundrað króna mynt eru tvö ólík tákn, þótt svo eigi að heita að táknmyndir þeirra hafi sama táknmið.

II
Ýmsir fræðimenn sem fjallað hafa um táknkerfi tungumálsins á síðustu áratugum benda á hvernig orðin vísa fullt eins hvert á annað og til áþreifanlegs veruleika. Flestir kannast við að hafa slegið upp óræðu orði í orðabók, fundið annað jafn illskiljanlegt orð og þannig koll af kolli, þar til vísað var aftur á orðið sem var tilefni leitarinnar. Andspænis þessari reynslu mætti ætla að traust manna á tungumálinu sem merkingarkerfi bilaði og þögnin breiddist út. Sú er þó ekki raunin. Enda þótt orðunum bregðist bogalistin andspænis einstökum táknmiðum, trúum við eftir sem áður að tjáning okkar feli í sér einhverja varanlega, æðri merkingu. Í þessu sambandi hefur stundum verið talað um yfirskilvitlegt táknmið mannlegra tjáskipta (e. transcendental signifier), tryggingu þess að tungumálið haldi gildi sínu.

Ef litið er til táknkerfis peninganna blasir áþekkur veruleiki við. Samkvæmt almennum skilgreiningum gegna peningar þríþættu hlutverki; þeim er ætlað að vera (a) almennur gjaldmiðill, (b) verðmælir og (c) verðmætageymir. Þegar þessi þrískipting er skoðuð nánar rekumst við um í svipaðum túlkunarhring og þegar við blöðum í orðabókinni. Peningum, sem gjaldmiðli, má skipta fyrir einhver önnur verðmæti (svo sem rjúkandi heitan tebolla á kaffihúsi), en að baki þeim verðmætum búa hliðstæð viðskipti með afurðir (telauf) og vinnu (þess sem lagar te). Á öllum stigum slíkra viðskipta rekumst við aftur á peninga, ef ekki í hlutverki gjaldmiðils, þá að minnsta kosti sem mælikvarða á verðgildi vinnu eða afurðar. Þegar til á að taka er ekki að fullu ljóst hvar þau verðmæti, sem unnt er að geyma á formi peninga, er í raun að finna.

Aðskilnaður peninga og verðmæta á langa þróunarsögu. Framan af var mynt vegin og metin sem málmur (gull eða silfur) fremur en tákn einhverra fjarstaddra verðmæta; það var ekki fyrr en á síðari öldum að efniviður myntarinnar slitnaði að fullu úr tengslum við verðgildi hennar. (Sláandi dæmi um táknrænt gildi íslenskrar myntar á þessari öld er að framleiðslukostnaður eins eyringsins var á tímabili tuttugu og tveir aurar.) Seðlaútgáfu var öðru vísi farið. Lengi vel var hún tengd gullforða viðkomandi ríkis, svokölluðum gullfæti, í vörslu seðlabanka. Telst gullfótur virkur ef unnt er að innleysa útgefna seðla með gulli í ákveðnu föstu hlutfalli. Á fyrri hluta 20. aldarinnar voru ákvæði um að þetta hlutfall skyldi vera 3/8 hér á landi, en samkvæmt núgildandi lögum skal Seðlabanki Íslands stefna að því að eiga gulleign, erlendar innistæður, eða önnur útleysanleg verðmæti, fyrir að minnsta kosti helming seðlamagns í umferð.

Mér virðist að gullfótur, eða önnur trygging prentaðara seðla, samsvari hugmyndinni um yfirskilvitlegt táknmið tungumálsins. Enda þótt ekki sé gert ráð fyrir að landsmenn leggi hversdagslega leið sína í höfuðstöðvar Seðlabankans til að leysa til sín gullklumpana sem þar eru geymdir, á grunurinn um tilvist þeirra að efla traust okkar á gildi seðlanna sem við handleikum. Annars konar tryggingar koma hér einnig við sögu, en það eru þær sem ég hef kosið að kalla táknrænan gullfót seðlaútgáfunnar.

Fyrstu íslensku peningaseðlarnir, sem útgefnir voru af landsjóði árið 1886, voru með vangamynd af þáverandi þjóðhöfðingja landsins, Kristjáni níunda. Nærveru hans var að öllum líkindum ætlað að staðfesta gildi peninganna í viðskiptum. Táknrænn gullfótur íslensku krónunnar fyrstu áratugina var sumsé danska krúnan; líta má svo á að hún hafi tryggt þann hluta seðlamagns sem enginn gullfótur var fyrir í bankahvelfingum. Danakonungur var þó ekki einn um að auka trúverðugleika íslenskra seðla fyrsta kastið. Á bakhlið fimmtíu króna seðilsins í seðlaröðinni frá 1886 er til dæmis fjallkonumynd (boldungskvenmaður með fugl á öxlinni, sverð í annarri hendi, stjórnarskrána í hinni og stjörnu fyrir ofan höfuðið). Sambærilegar fjallkonur hvíldu við vanga eða bak Danakonungs á verðmestu seðlunum fram á þriðja áratug aldarinnar, líkt og til marks um náið samband Íslands og Danmerkur. Þá verða hins vegar þáttaskil í peningaútgáfunni, sem tengjast fullveldi Íslands og væntanlegu sjálfstæði.

III
Árið 1928 (1934-44) gaf Landsbanki Íslands út fyrstu seðlaröð sína. Þar hefur Danakonungur dregið sig í hlé en í hans stað eru komnar brjóstmyndir af tveimur íslenskum merkismönnum: Jóni Eiríkssyni konferensráð og Jóni Sigurðssyni forseta. Gullfótur þessara seðla er alíslenskur. Áþreifanlegur hluti hans er geymdur í byggingu Landsbankans við Austurstræti (sem sýnd er á mynd á bakhlið fimm krónu seðilsins), táknræn trygging fyrir gildi þessara seðlanna felst hins vegar í Upplýsingastarfi Jóns Eiríkssonar (og hugsanlega metorðum hans við erlenda hirð), sjálfstæðisbaráttu Jóns forseta, íslenskum landbúnaði (fjárhópur á eitt hundrað krónunum), fiskveiðum (fiskibátahöfn á fimmtíu krónunum), að ógleymdri íslenskri náttúru (Gullfoss á tíu krónunum og Þingvellir á fimm hundruð krónunum).

Táknrænn gullfótur íslensku seðlanna breyttist lítið á næstu áratugum, þó að táknrænum vísunum fjölgaði. Í seðlaröð Landsbanka Íslands - Seðlabankans frá 1957 birtist Íslandssagan í hnotskurn. Fyrsti íslenski merkismaðurinn, landnámsmaðurinn Ingólfur Arnarson (eða öllu heldur styttan á Arnarhóli), er á framhlið fimm krónu seðlanna, en á bakhlið þeirra má sjá Bessastaði, bústað þess Íslendings í samtímanum sem komst næst því að fara í föt Danakonungs. Svipaða sögulega vídd finnum við á þúsund króna seðlinum þar sem Þingvallamynd er á bakhliðinni og mynd af Alþingishúsinu á framhliðinni. Í hóp Jóns Eiríkssonar og nafna hans Sigurðssonar hafa bæst þeir Magnús Stephensen konferensráð og landfógeti, og Tryggvi Gunnarsson bankastjóri. Kunnuglegur fjárhópur er á ferð á bakhlið hundrað krónanna en á framhlið þeirra er mynd af Hólum í Hjaltadal, ný tilvísun til kirkju- og menntastofnana lýðveldisins. Mest áhersla er þó lögð á íslenskar fiskveiðar: Reykjavíkurhöfn er á bakhlið tíu krónanna, á framhlið eru skip að veiðum skammt undan Dyrhólaey; á framhlið tuttugu og fimm krónanna er yfirlitsmynd af Ísafirði -- tvö skip eru á siglingu um hafnarmynnið -- og á bakhliðinni er höfnin í Vestmannaeyjum kjaftfull af fiskiskipum. Þessir seðlar gefa til kynna að táknrænan gullfót íslensku krónunnar sé helst að finna á miðunum umhverfis landið.

Áherslan á fiskveiðar er aukin í nýrri seðlaröð Seðlabanka Íslands árið 1961. Seðlarnir eru óbreyttir frá röðinni árið 1957 nema það bætast við fimm hundruð króna seðill með mynd af Hannesi Hafstein ráðherra og fimm þúsund króna seðill með mynd af framkvæmdaskáldinu Einari Benediktssyni. Á bakhlið þess fyrrnefnda er nærmynd af íslenskum sjómönnum að störfum um borð í fiskiskipi. Þeir eru toga inn net og ef grant er skoðað má sjá tvo þorska fasta í möskvum þess. Í forgrunni er hins vegar rafknúið spil sem léttir sjómönnunum störfin. Svo virðist sem tækniþróun hafi hér bæst við aðrar táknrænar tryggingar íslenskrar seðlaútgáfu. Þetta viðhorf er ítrekað á fimm þúsund króna seðlinum sem er með mynd af Sognsvirkjun á framhliðinni, en á bakhliðinni streymir óbeisluð orka Dettifoss. Þessi seðill sýnir hvernig hagnýta megi þann gullfót sem tákngerður var með mynd af Gullfossi í seðlaröðinni frá 1928. Þegar á heildina er litið virðist táknrænn gullfótur seðlaraðarinnar frá 1957 og 1961 búa í náttúruauðlindum Íslands og staðfastri framfaratrú. Merkismennirnir á framhlið seðlanna horfa fram á veginn; ef grant er hlustað má heyra þá segja: "Vort land er í dögun af annarri öld".

IV
Seðlaröðin sem nú er í umferð á rætur að rekja til myntbreytingarinnar árið 1981, þegar tvö núll voru skorin aftan af íslensku krónunni. Í samræmi við þessa styttingu urðu breytingar á táknrænum gullfæti krónunnar. Verðmætin í hafinu kringum landið, sem áður voru táknuð á tíu, tuttugu og fimm, og fimmhundruð krónunum, birtust nú á framhlið myntarinnar, allt frá tíu aurum til fimm króna peninganna. Þar eru myndir af fisktegundum sem flestar má nýta til manneldis (höfrungarnir á fimm krónunum eru helsta undantekningin). Á nýju seðlunum má hins vegar greina allt aðrar áherslur en áður; merkismennirnir á framhlið íslensku seðlanna horfa ekki lengur fram á veginn heldur um öxl, til fornra hefða og íslenskra menningarverðmæta.

Áður en seðlarnir frá 1981 eru skoðaðir nánar er rétt að hafa hugfast að persónurnar framhlið seðlanna eru eins konar staðgenglar konungsfjölskyldunnar, sem við Íslendingar höfum aldrei eignast. Fyrr á tímum uppfylltu hetjur fornsagnanna helst þennan skort. Því til staðfestingar má benda á ritið Crymogæu eftir Arngrím Jónsson lærða frá því um 1600, þar sem endursagnir af atburðum einstakra Íslendingasagna komu í stað frásagna af þeim sem réðu ríkjum í Evrópu í erlendum sagnfræðiritum samtímans. Fram á nítjándu öld helgaðist konungleg staða íslensku hetjanna að mestu af þeim ævintýraljóma sem af þeim stafaði; þær voru ennfremur gæddar líkamlegum og andlegum eiginleikum sem talist gátu eftirsóknarverðir í harðri lífsbaráttu. Það kom síðan í hlut manna eins og Jónasar Hallgrímssonar að laga þær að nýju hlutverki, hlutverki "frjálsræðishetjanna góðu" sem notið höfðu sjálfstæðis á gullöld Íslandssögunnar. Gissur og Geir, Gunnar og Héðinn og Njáll voru vel til þess fallnir að efla þjóðernisvitund Íslendinga í sjálfstæðisbaráttunni.

Eftirtektarvert er að engri slíkri hetju var treyst til að leysa Danakonung af hólmi á íslensku seðlunum árið 1928. (Þær mynduðu hins vegar óopinberar íslenskar konungsfjölskyldur á íslenskum spilum Tryggva Magnússonar, sem gerð voru í tilefni af Alþingishátíðinni árið 1930.) Sjálfstæðishetjan Jón Sigurðsson kom í þeirra stað og hefur haldið lykilstöðu sinni upp frá því. Hann er ekki aðeins á framhlið a.m.k. eins seðils síðari seðlaraða heldur er vangamynd hans notuð sem vatnsmerki. Skýringin á fjarveru Íslendingasagnahetja á þessum vettvangi kann að felast í auknum áhuga íslenskra fræðimanna á höfundum fornsagnanna, ekki síst á tímabilinu milli 1918 og 1944. Svo virðist sem höfundarnir haf leyst persónur fornsagnanna af hólmi. Pólitískri sjálfstæðisbaráttu var lokið en í hennar stað var nú lögð áhersla á menningarlega sjálfstæðisbaráttu -- á að efla menntir og menningu í landinu. Kjörin viðmiðun slíkrar vakningar var gullöld íslenskrar bókmenntasköpunar á þrettándu öld.

Frá sjónarhóli seðlahönnunar hefur það ef til vill haft sitt að segja að flestir hinna fornu höfunda voru nafnlausir. Helsta undantekningin var Snorri Sturluson (hann er eini þrettándu aldar maðurinn á spilum Tryggva Magnússonar frá 1930), en jafnvel þótt ákveðið hefði verið að veita honum virðingarsess á einhverjum seðlinum var ekki til nein óumdeilanleg mynd af honum árið 1928 sem þjóðin bæri kennsl á og styðjast mætti við (notkunin á styttu Einars Jónssonar af Ingólfi Arnarsyni á fimm krónunum árið 1957 endurspeglar þetta vandamál). Mergurinn málsins virðist eftir sem áður að þeir sem tóku ákvarðanir um myndir á íslenskum seðlum frá 1928 til 1961 litu ekki til bókmenntaarfsins þegar þeir skilgreindu hinn táknræna gullfót íslensku krónunnar.

Árið 1981 einbeittu menn sér hins vegar að bókmenntunum. Á tíu krónunum er mynd af Arngrími Jónssyni lærða, Guðbrandur biskup Þorláksson er á fimmtíu krónunum og prófessor Árni Magnússon á hundrað krónunum. Þeir þremenningar bera vitni um endurreisn íslenskrar bókmenningar á sautjándu og átjándu öld: Fordæmi Arngríms lærða fólst einkum í ritum sem hann skrifaði á latínu, reyndar að frumkvæði Guðbrands biskups, til að leiðrétta ranghugmyndir útlendinga um Ísland og kynna þeim glæsta fornmenningu þjóðarinnar. Baðstofumyndin á bakhlið tíu krónanna, sem byggð er á þekktri teikningu Auguste Mayers frá því um1840, staðfestir bætta ímynd þjóðarinnar; prúðbúið heimilisfólk hlýðir á húslestur. Auk áhrifa sinna á Arngrím, var Guðbrandur var frumkvöðull íslensks prentverks (sbr. bakhlið fimmtíu króna seðilsins) og hafði jákvæð áhrif á þróun íslensks máls og menningar með biblíuútgáfu sinni. Árni Magnússon var loks hinn stórtæki handritasafnari og fræðimaður sem forðaði bókmenntaarfinum frá glötun. Í samhengi þessarar heillegu þrenningar fær Jón Sigurðsson nýtt yfirbragð, á fimm hundruð króna seðlinum. Hann er reyndar enn í hlutverki sjálfstæðishetjunnar (lítil teikning af Lærða skólanum, þar sem Þjóðfundurinn var haldinn 1851, staðfestir það), en myndin á bakhlið seðilsins sem sýnir Jón við vinnu sína -- hann situr við skrifborð sem er hlaðið bókum -- minnir okkur á að hann starfaði löngum að útgáfu ýmissa fornra rita og rök sín í sjálfstæðisbaráttunni sótti hann gjarnan í sjóð bókmenntanna.

Af þeim fjórum seðlum sem gefnir voru út árið 1981 þykja mér eitt hundrað krónurnar athyglisverðastar. Hér má greina framhald þeirrar þróunar sem átti sér stað á fyrri hluta aldarinnar þegar höfundurinn tók við hlutverki hetjunnar. Á hundrað króna seðlinum hefur höfundurinn horfið í skuggann af fræðimanni síðari alda, þeim sem varðveitir og rannsakar fornbókmenntirnar. Ein ástæða þessarar áherslubreytingar er væntanlega sú að Árni Magnússon er ekki aðeins þekktur með nafni, heldur hafa varðveist af honum myndir sem hægt var að styðjast við þegar seðillinn var hannaður. Höfundurinn (þeir sem stóðu fyrir íslenskri bókmenningu á miðöldum) er þó ekki alveg horfinn af sjónarsviðinu. Hann er fúlskeggjaður að störfum á bakhlið eitt hundrað krónanna og í bakgrunni má sjá árangurinn af starfi hans: lýsingu og texta úr miðaldahandriti.

V
Önnur ástæða fyrir dálæti mínu á hundrað krónunum tengist þeirri orðræðu sem spunnist hefur um fornbókmenntirnar og reyndar íslenska menningu almennt á þessari öld. Flestir hljóta að kannast við hve tamt okkur Íslendingum er að líkja bókmenntunum við dýrgripi. Oftast er reyndar um stirðnað myndmál að ræða, sem við veitum hversdagslega enga athygli (hér að framan hafa lesendur rekist á orðasambönd á borð við "bókmenntaarfur", "sjóður bókmennta", og "menningarverðmæti"), en þess eru einnig dæmi að menn beiti slíkum samlíkingum með markvissum hætti. Hér mætti vitna til ræðu sem Helgi Jónasson, þáverandi þingmaður Framsóknarflokksins, flutti á Alþingi vorið 1943 með þingsályktunartillögu um útgáfu hins opinbera á Njáls sögu. Helgi sagði meðal annars: "Það mun nú svo með okkur Íslendinga, að við erum fátækir og fámennir, og við eigum lítinn veraldarauð, en við eigum einn auð, það eru fornbókmenntir okkar. Það mun vera nær eins dæmi að svo fámenn þjóð sem við erum eigi slíka gimsteina sem fornritin eru." Þegar útgáfan leit dagsins ljós, ári síðar, mátti rekast á samskonar orðræðu í inngangi Vilhjálms Þ. Gíslasonar. Þar voru Íslendingasögur sagðar vera "meðal mestu og beztu verðmæta íslenzkrar menningar", en af þeim væri Njála ekki aðeins stærst og yfirgripsmest, heldur einnig "auðugust á margan hátt".

Hugmyndin um bókmenntirnar sem verðmæti birtist ennfremur í gagnrýni Helga Jónassonar á fornritaútgáfu Halldórs Laxness með nútímastafsetningu, en það útgáfustarf var tilefni þess að Alþingi hlutaðist til um útgáfu á Njálu vorið 1943. Helgi gagnrýndi útgáfa Halldórs á Laxdæla sögu frá árinu 1941 meðal annars á þeirri forsendu að sagan hefði verið prentuð á lélegan pappír og frágangur verið óvandaður. Markmið aðstandenda útgáfunnar hefði augljóslega verið að græða á henni, en ekki "að auka gildi" íslenskra bókmennta. Helgi virtist telja nauðsynlegt að varðveita eða jafnvel auka "gildi" fornbókmenntanna með vönduðum útgáfum. Afskipti Alþingis helguðust að nokkru leyti af þeirri skoðun að hér sé um þjóðararf að ræða, sameign þjóðarinnar. Opinberri útgáfu á Njálu var ætlað að tryggja víðtæka dreifingu þessa arfs og koma í veg fyrir að einkaaðilar gætu gert sér hann að féþúfu.

Myndin af handritinu á bakhlið eitt hundrað krónanna er eftirtektarverð í þessu samhengi. Seðillinn raungerir hugmyndina um bókmenntirnar sem menningarverðmæti (og varpar ef til vill ljósi á hvers vegna Seðlabankinn upplifir sig að nokkru leyti sem menningarstofnun). Það blandast væntanlega engum hugur um að þessi vasaútgáfa íslenskra fornrita -- hundrað króna seðillinn -- hefur náð óvenju mikilli útbreiðslu; hún ratar í hendur flestra Íslendinga, að mestu óháð efnum þeirra og aðstæðum. Á hinn bóginn dofnar hér sá greinarmunur sem hefur hingað til verið gerður á "æðri" verðmætum bókmennta og menningar, og "saurugu" sviði peninga og græðgi. Þar sem fornsögurnar eru orðnar hluti af táknmynd seðilsins eru þær dæmdar til að glata gildi sínu á þessu formi; verðbólgan étur þær smám saman upp. Þrátt fyrir að viðskiptaráðherra vilji ekki leyfa Seðlabankanum að slá hundrað króna mynt í bili, mun þess vart langt að bíða að mynd af einhverri fisktegund (ef til vill úthafskarfa) velti handritsbrotinu úr sessi.

VI
Árið 1984 gaf Seðlabankinn út eitt þúsund króna seðil, viðbót við seðlaröð nýkrónunnar. Við sama tækifæri var slegin tíu króna mynt, en tíu króna seðillinn með Arngrími lærða var fljótlega tekin úr umferð. Ef stjórn bankans hefði haldið áfram á þeirri braut sem mörkuð var með seðlunum árið 1981, þar sem rakin er saga bókmenningar í landinu frá því á dögum Arngríms og Guðbrands (tíu og fimmtíu krónunnar) til miðrar nítjándu aldar (fimmhundruð krónunnar), hefði mátt búast við mynd af einhverjum tuttugustu aldar arftaka Jóns Sigurðssonar á sviði íslenskra fræða eða bókmennta á þúsund krónunum. Þess í stað var horfið aftur til sautjándu aldarinnar og teiknuð mynd af Brynjólfi biskup Sveinssyni (eða manni sem ætla mætti að líktist honum).

Í samræmi við táknrænan gullfót fyrri seðla er Brynjólfur að lesa í bók á framhlið seðilsins, enda mikill áhugamaður um fornbókmenntirnar og gömul handrit. Á bakhlið seðilsins er efniviðurinn hins vegar annar. Á lítilli mynd í hægra horni er sýnt innsigli á hring sem Brynjólfur ku hafa átt, en á hringnum mótar fyrir mynd af Maríu mey með barnið. Á miðjum seðli sjáum við síðan tvær teikningar af Skálholtskirkju, sem Brynjólfur lét byggja á sinni tíð. Byggingin var með glæsilegustu byggingum á Íslandi frá því að sögur hófst og lengi fram eftir öldum. Þegar túlka á táknrænan gullfót þessarar bakhliðar kemur að minnsta kosti tvennt til greina. Við getum annars vegar lagt áherslu á gullna arfleifð kristinnar kirkju, sem vissulega er einnig vísað til á fimmtíu króna seðli Guðbrands biskups (og á eldri seðlaröð með mynd af Hólum í Hjaltadal). Hins vegar getum við lagt áherslu á hina reisulegu byggingu á bakhlið seðilsins, sem er reyndar mun dæmigerðari fyrir Ísland á okkar tímum, en hefð í húsagerð hér á landi fyrr á öldum. Er ef til vill verið að vísa til þeirrar fjármuna sem festir hafa verið í húsakosti þjóðarinnar á síðustu áratugum, ekki síst glæsilegum opinberum byggingum og musterum?

Þá komum við loks að fimm þúsund króna seðlinum, sem gefinn var út árið 1986. Seðillinn markar ný tímamót í íslenskri seðlaútgáfu því þar kemst fyrsta konan á blað, líkt og til marks um að kvennabaráttan hafi borið árangur á efnahagssviðinu. Sú útvalda er Ragnheiður Jónsdóttir (1646-1715), ein þriggja eiginkvenna Gísla biskups Þorlákssonar (hinar tvær og biskupinn standa baksviðs hægra megin við Ragnheiði á framhlið seðilsins). Á bakhliðinni kynnir hún dugnað kvenna fyrir þjóðinni, það er að segja dúkasaum vinnukvennanna sem hún leiðbeinir, væntanlega í samræmi við fyrirmæli úr bókinni sem hún heldur á. Á báðum myndunum er Ragnheiður í hefðbundnum búningi velmegandi húsmæðra. Auk tilvísana til handavinnuhefðarinnar (myndirnar byggja á gripum af Þjóðminjasafn), má gera sér í hugarlund að þarna birtist okkur skýr táknmynd hinnar hagsýnu húsmóður, nútíma fjallkona með barðastóran pípuhatt og prestkraga.

Tvö þúsund króna seðillinn, sem nú er væntanlegur, mun enn á ný bera vott um breyttar áherslur í skilgreiningu á táknrænum gullfæti íslensku krónunnar. Samhengið við fyrri seðla er margþætt. Þarnar verður loksins tekið skrefið fram til tuttugustu aldarinnar, sem maður átti von á í kjölfarið á fimm hundruð krónum Jóns Sigurðssonar. Jóhannes Kjarval ber vott um að ný gullöld glæsilegrar menningar hafi gengið í garð á tuttugstu öld. Á hinn bóginn verður vikið af vegi bókmenntaarfsins og haldið til móts við myndlistina (arfleifð handritalýsinganna), þau íslensku málverk sem við tengjum sterkast hugmyndum okkar um peningaleg verðmæti og íslenska náttúru (reikna má með að sýnishornin af verkum Kjarvals á seðlinum komi Þingvöllum aftur á blað).

Ég gat þess í upphafi að virkur gullfótur væri jafnan geymdur í vörslu seðlabanka. Athugun okkar gefur til kynna að táknrænnn gullfótur sé í vörslu annarra. Þannig var táknrænn gullfótur íslenska seðlaraðarinnar frá 1957 til 1961 í höndum þeirra sem stjórnuðu nýtingu náttúruauðlinda (landbúnaði, fiskveiðum, og virkjunarframkvæmdum). Táknrænn gullfótur peninganna sem við handfjötlum um þessar mundir er hins vegar tvískiptur. Verðminni hluti hans, gullfótur myntarinnar, er geymdur í hafinu umhverfis landið. Gullfótur seðlanna er hins vegar varðveittur á söfnum, einkum á Árnastofnun og í Þjóðminjasafni. Með útgáfu tvö þúsund króna seðilsins bætast Kjarvalsstaðir og Listasafn Íslands í þennan hóp, og aðrir þeir aðilar sem eru svo lánsamir að eiga verk eftir Kjarval.

Jón Karl Helgason

Víkingar efnisins

2008-10-09T19:46:00.003Z

(Upphaflega birt í Lesbók Morgunblaðsins 2006)

„Sá sem fer að ímynda sér að hans eigin verðleikar valdi velgengninni er glataður og mun aldrei skrifa góða skáldsögu framar.“
(spænski rithöfundurinn Javier Cercas)

Á liðnum misserum hefur mikið verið rætt um aukin umsvif íslenskra fyrirtækja erlendis, meðal annars í framhaldi af umdeildu erindi sem hr. Ólafur Ragnar Grímsson flutti um efnið á fundi hjá Sagnfræðingafélaginu í janúar. Iðulega er vísað til þessarar starfsemi sem útrásar. Hér verður hugað að sögu þessa merkingarríka hugtaks og þeim sögulega „viðburði“ sem það vísar til á okkar dögum, en jafnframt bent á að það sé á góðri leið með að verða grundvöllur nútímagoðsagnar um Ísland og Íslendinga. Sú goðsögn er notuð jöfnum höndum til að upphefja þá síðkapítalísku þróun sem hefur orðið hér á landi á undanförnum árum og lýsa meintum eðliskostum þjóðarinnar sem hér býr.

Nafnorðið útrás
Nafnorðið útrás virðist vera fremur nýlegt í málinu. Það kemur ekki fram við orðaleit í fornbókmenntunum okkar eða eldri Biblíuþýðingum. Samkvæmt Orðabók Menningarsjóðs eftir Árna Böðvarsson frá 1963 getur orðið haft tvær meginmerkingar. Í fyrsta lagi getur útrás merkt ós (vatnsfalls), afrennsli eða útstreymi (t.d. lofts) og í öðru lagi merkt að ráðast fram úr vígi. Elsta dæmið um fyrri merkinguna sem greinarhöfundur fann í ritmálssafni Orðabókar Háskólans er úr Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín frá byrjun átjándu aldar en þar segir: „flýtur Holtsós yfir slægjur, nær fyrir hans útrás lengi teppist“. Svo til öll skráð dæmi um orðið í ritmálssafninu frá átjándu og nítjándu öld fela í sér þessa merkingu. Hún er enn í gildi en á síðari árum virðist hún reyndar alloft tengd fréttum af skolplögnum í þéttbýli. Elsta skráða dæmið í ritmálssafninu um síðari merkinguna, framrás úr vígi, sem greinarhöfundur fann er úr öðrum árgangi tímaritsins Norðurfara frá 1849 en þar segir: „Vér hlaupum hér yfir allar smá orrustur og útrásir borgarmanna.“ Svipuð dæmi má finna í sögu Jóns Trausta, Veislunni á Grund frá árinu 1915, þar sem segir af mönnum sem hlupu fyrir dyr á bæ einum „og stöðvuðu útrás Sunnanmanna“ og í frétt Morgunblaðsins frá 4. febrúar árið 1917, þar sem segir af „skotgrafarútrásum“ breskra hermanna á vígstöðvunum í Frakklandi. Í þessum tilvikum er útrás í raun andheiti orðsins innrás og á fremur við þá sem eru að verjast árásum en gera árásir. Þetta er þó ekki algilt. Í þjóðsagnasafni Sigfúsar Sigfússonar, sem út kom á fyrri hluta tuttugustu aldar, segir af nykri einum sem flúði í vatn nokkuð. „Gerði hann útrásir þaðan löngum.“

Í Stóru orðbókinni eftir Jón Hilmar Jónsson, sem kom út árið 2005, er útrás skýrt með orðunum útrennsli og úthlaup og byggist síðari skýring á því að rás getur ekki aðeins merkt farvegur heldur einnig hlaup (sbr. orðtækið að taka á rás). Þar er líka fjallað um orðasambandið að fá útrás, í merkingunni að hlaupa af sér hornin eða að ryðja sig. Tekin eru dæmi af orðasamböndum á borð við: athafnaþráin leitar útrásar, veita tilfinningum sínum, reiði sinni útrás, fá útrás fyrir tilfinningar sínar. Þessi merking orðins virðist ekki hafa náð fótfestu hér á landi fyrr en á síðari hluta tuttugustu aldar. Elsta dæmið sem greinarhöfundur fann við orðaleit á síðum Morgunblaðsins er til dæmis frá árinu 1969 en þar er rætt um að metnaður manns geti fengið „útrás í íþróttum“. Elsta dæmið sem greinarhöfundur fann í ritmálssafni Orðabókar Háskólans er hins vegar úr bók Gunnars Benediktssonar, Rýnt í gamlar rúnir frá árinu 1976, en þar er talað um að tilfinningar manns hafi „leitað útrásar í ljóði“. Í þessari merkingu virðist útrás vera andheiti orðsins bæling, það að leita útrásar er andstæða þess að sitja á strák á sínum.

Loks skýrir Jón Hilmar útrás með orðalaginu sókn á erlendum mörkuðum. Erfitt er að fullyrða um hvenær sú merking orðsins náði fótfestu meðal almennings en mikilvæg varða á þeirri leið er vafalítið grein sem Ragnar Kjartansson framkvæmdastjóri Hafskips hf., birti í Morgunblaðinu 2. desember árið 1982 undir titlinum „Íslensk alþjóðasinnun – öflug útrás“. Þar er rætt um leiðir til að sporna gegn því að „Ísland framtíðarinnar verði annarsflokks hjáleiga sem afleiðing fólks- og kunnáttuflótta“. Telur Ragnar nauðsynlegt að „hefja nýtt átak þessu til varnar. ... Stórátak á komandi árum um íslenska útrás – íslenska alþjóðasinnun (internationalisering) er verk sem vinna þarf við.“ Hann nefnir tíu dæmi um aðgerðir sem geti verið hluti af slíku átaki en þær miða meðal annars að því að Íslendingar í milliríkjaviðskiptum komi sér upp öflugum íslenskum starfsstöðvum erlendis (þjónustumiðstöðvum fyrir innflutningsverslunina og söluskrifstofum fyrir útfluttninsverslunina). Einnig vill Ragnar láta endurskoða hlutverk utanríkisþjónustunar í þessu augnamiði, að gerð verði áætlun um stórelfda erlenda starfsþjálfun Íslendinga, ferðalög landsmanna til útlanda verði gerð auðveldari og ódýrari, málakunnátta og fræðsla um erlendar þjóðir aukin, auk þess sem kapp verði lagt á að nýta erlenda sérfræðiþekkingu og ráðgjöf. Svo virðist sem Ragnar leggi hér sömu merkingu í orðið útrás og þeir sem notuðu það til að lýsa framrás úr vígi; með því að gerast alþjóðasinnar geti Íslendingar snúið vörn í sókn. „Erlendum milliliðum og afætum skal fækkað,“ skrifar Ragnar. „Enginn skal komast upp með að níðast á eða misbjóða íslenskum hagsmunum í skjóli fjarlægðar og minni þekkingar viðsemjandans.“
Grein Ragnars vakti töluverð viðbrögð á sínum tíma en það virðist þó ekki vera fyrr en á tíunda áratugnum að útrásarhugtakið, í þeirri merkingu sem hann notar það, skýtur öðrum sambærilegum hugtökum (svo sem orðinu alþjóðasinnun) ref fyrir rass. Í þessu sambandi er fróðlegt að glugga í skrif hins naflausa höfundar Reykjavíkurbréfs Morgunblaðsins vorið 1990 þar sem fjallað var um íslenskt athafnalíf. Þar sagði meðal annars: „Þess vegna er sennilega kominn tími til að auðvelda íslenzkum fyrirtækjum að fjárfesta erlendis. Þá geta stór og vel rekin fyrirtæki á borð við Eimskipafélagið og fleiri fengið útrás fyrir styrk sinn, athafnaþrá og sköpunarkraft með því að láta til sín taka í atvinnulífi á erlendum vettvangi eins og nokkur stór fyrirtæki á öðrum Norðurlöndum hafa gert.“ Vitnað var til þessara orða tvívegis í Morgunblaðinu á vordögum 1992, annars vegar í Reykjavíkurbréfi og hins vegar í leiðara, í tengslum við það sem þá var kallað „landvinningastefna“ Flugleiða í framhaldi af lögunum um evrópska efnahagssvæðið. Hér var orðið útrás enn notað í merkingunni að hlaupa af sér hornin en þó jafnframt tengt umsvifum íslenskra fyrirtækja erlendis. Í næsta skipti sem orðið útrás skaut upp kollinum í Morgunblaðinu var hins vegar sem þessi tvö merkingarsvið hefðu runnið saman. Þetta var haustið 1992 en þá var rætt í blaðinu við Þorstein Pálsson sjávarútvegsráðherra í tilefni af væntanlegri ferð hans til Mexíkó. Hann sagði meðal annars: „Það hefur verið lögð vaxandi áherzla á að leita nýrra leiða til útrásar og atvinnusköpunar, einkum innan sjávarútvegsins. Ferð mín til Mexíkó er liður í að opna slíkar leiðir, en ég tel að þar eigi að vera möguleikar á auknum samkiptum þjóðanna á sviði sjávarútvegs.“

Á næstu árum festi orðið útrás í merkingunni sókn á erlendum mörkuðum sig vel í sessi. Árið 1995 bárust til að mynda fregnir af ráðgjafafyrirtækinu Útrás sem aðstoðaði íslenskan húsgagnaframleiðanda við markaðssetningu á járngrindarstólnum Vikivaka erlendis. Árið 1997 hélt Guðbrandur Sigurðsson, forstjóri Útgerðarfélags Akureyringa, erindi um „útrás íslenskra fyrirtækja“ á fundi hjá Rannsóknarráði Íslands – fyrirlesturinn bar titilinn „Í víking á 21. öld?“. Og dæmunum fjölgar jafnt og þétt. Nú er svo komið að Íslendingar mega vart bregða sér út fyrir landsteinanna án þess að það sé kallað útrás. Á síðustu misserum hefur til að mynda mátt lesa fréttir um „útrás“ Vesturfarasetursins til Noregs, „útrás“ íslenskra presta í Kanada, og „útrás“ íslenska jólasveinsins til Finnlands (Kertasníkir fór þangað á jólasveinaráðstefnu).

Útrás sem sögulegt hugtak
Í kjölfar þess að nafnorðið útrás fékk merkinguna sókn á erlendum mörkuðum hefur það smám saman orðið einskonar samnefnari fyrir tilteknar breytingar í íslensku viðskiptalífi og jafnvel samfélagi á undanförnum tveimur áratugum. Útrásin er á góðri leið með að verða að sögulegu hugtaki, sambærilegu við hugtök á borð við Upplýsingin, kreppan eða einokunin. Og drögin að sögu útrásarinar eru farin að mótast, ekki aðeins í skrifum fræðimanna heldur einnig og ekki síður í ummælum þeirra sem tekið hafa þátt í útrásinni eða fylgst með henni álengdar.

Margir þeirra sem tjá sig um efnið vilja fyrst og fremst skýra aukin umsvif íslenskra fyrirtækja erlendis með breyttum aðstæðum. Annars vegar hafi stjórnvöld hrint hugsjónum nýfrjálshyggjunnar í framkvæmd; ríkiseignir hafi verið seldar, viðskiptalífið losnað undan pólitískri forsjá, verðbréfamarkaður þróast og fé til fjárfestinga margfaldast, meðal annars vegna viðskipta með fiskveiðikvóta. Hins vegar hafi EES-samningurinn stækkað athafnasvæði íslenskra fyrirtækja, auk þess að innleiða alþjóðleg, nútímaleg viðmið á fjölmörgum sviðum samfélagsins. Sumir vilja líta svo á að þessar breytingar séu hliðstæðar þeirri þróun sem hefur átt sér stað í Austur-Evrópu eftir fall Berlínarmúrsins. Það sé í raun ekki fyrr en um og eftir 1980 að kenningin um ágæti frjálsrar samkeppni fari að setja raunverulegt mark sitt á pólitíska umræðu hér á landi. Síðan þá hafi stjórnvöld, undir forystu Sjálfstæðisflokksins, smám saman leitt hana til öndvegis, ekki bara í þeirri löggjöf sem snýr að efnahagslífinu heldur á fleiri sviðum, svo sem í menntakerfinu og heilbrigðiskerfinu. Þróunin hér á landi markist þó af því að kapítalisminn hafi í senn haft stuðning og aðhald af EES-samningnum, sem og ýmsum lögum og reglugerðum Evrópusambandsins.

Í annan stað hafa ýmsir bent á að snögg og afdrifarík kynslóðaskipti hafi orðið í íslensku viðskiptalífi um og eftir 1990. Ungt athafnafólk, sem sjaldnast var bundið í viðjar pólitískra hagsmuna, hafi komist til áhrifa óvenju snemma á starfsferli sínum og innleitt ný viðmið í fyrirtækjarekstri. Drjúgur hluti þessa fólks hafi sótt framhaldsmenntun og starfsreynslu til útlanda og það sé því ekki í teljandi vandræðum með að fóta sig í erlendu viðskiptaumhverfi. Þá megi meðal einstaklinga af þessari kynslóð finna ýmis persónueinkenni sem oft séu barin niður í skólum og fyrirtækjum í stærri og rótgrónari samfélögum, svo sem frumkvæði, sjálfsbjargarviðleitni og áræðni. Síðast en ekki síst hafi unga kynslóðin í viðskiptalífinu tekið kenninguna um frjálsa samkeppni bókstaflega. Ólíkt forverum sínum, sem hafi ef til vill lagt meiri áherslu forskeytið sam- í orðinu samkeppni (og jafnvel skipt orðinu ráð út fyrir orðið keppni), hafi þetta unga fólk lagt höfuðáherslu á síðari hluta orðsins. Það nálgist gjarnan verkefni sín með hugmyndafræði íþróttanna að leiðarljósi.

Í þessu sambandi er freistandi að rifja upp það merkingarsvið orðsins útrásar sem vísar til hlaups (sbr. enska orðið race). Viðamikil umfjöllun fjölmiðla um umsvif íslenskra einstaklinga og fyrirtækja erlendis vekur stundum upp þá tilfinningu að útrásin sé í rauninni nokkurs konar keppnisgrein. Enda þótt kaup íslenskra fjárfesta á knattspyrnuliðinu Stoke City hafi ekki borið þann arð sem efni stóðu til eru þau að mörgu leyti táknræn fyrir kappið hefur einkennt íslenska „útrásarliðið“. Ennfremur má minnast viðtals sem tekið var við Björgólf Thor Björgólfsson þegar hann komst á lista viðskiptatímaritsins Forbes yfir 500 auðugustu menn veraldar. Hann líkti þeim áfanga við það að hafa unnið sér keppnisrétt á Ólympíuleikunum.

Útrásin sem goðsögn
Í bók sinni Goðsagnir frá árinu 1957 fjallar franski fræðimaðurinn Roland Barthes um það hvernig einstök tákn geta fengið það sem hann kallar goðsögulega merkingu innan samfélagsins. Í þeim tilvikum er tákn með afmarkaða merkingu hafið upp á almennara svið og gefin víðtæk (og að því er virðist óumdeilanleg) merking. Til skýringar má taka dæmi af orðunum „Fögur er hlíðin“ sem höfð eru eftir Gunnari á Hlíðarenda í Njáls sögu. Í samhengi sögunnar vísar orðið „hlíðin“ til Fljótshlíðar á Rangárvöllum. Túlkun síðari tíma manna á þessum orðum og samhengi þeirra – ekki síst sú túlkun sem fram kemur í kvæðinu „Gunnarshólma“ eftir Jónas Hallgrímsson – hefur gefið þessum orðum goðsögulega skírskotun; orðið „hlíðin“ fær merkinguna „Ísland“. Menn líta með öðrum orðum svo á að Gunnar sé að tjá ást sína til ættjarðarinnar og að með breytni sinni – þeirri ákvörðun að deyja frekar á Ísland en fara í útlegð – skilgreini hann hvað felst í því að vera góður Íslendingur.

Í þessu sambandi má minnast vanþóknunnar Jónasar Jónssonar frá Hriflu, eins helsta forystumanns Framsóknarflokksins fyrr á tímum, yfir því að Sigurður Nordal, prófessor í íslenskum fræðum við Háskóla Íslands, var á tímabili að hugsa um að þiggja kennarastöðu við norskan háskóla vegna þess að honum buðust þar hærri laun en hér á landi. Jónas skrifaði af þessu tilefni árið 1942: „Gunnar á Hlíðarenda vill heldur deyja á Íslandi en þola útlegðardóm í þrjú ár. Nordal dæmir sig sjálfan til óhamingju æfilangrar útlegðar fyrir lítilfjörlega hækkun á mánaðarlaunum.“ Jónas lumbrar hér á Sigurði með goðsögninni um Gunnar á Hlíðarenda. Sú goðsögn hefur verið á öru undanhaldi á síðustu árum en í hennar stað hefur goðsögnin um útrásina sótt í sig veðrið. Nú er svo komið að ef prófessor í íslenskum fræðum við Háskóla Íslands fengi kennarastöðu við norskan háskóla myndu helstu forystumenn Framsóknarflokksins væntanlega fagna því sem glæsilegu dæmi um „útrás“ íslenskra háskólamanna.

Líkt og goðsögnin um föðurlandsástina er goðsögnin um útrásina oftar en ekki smíðuð úr brotasilfri fornbókmenntanna, þ.e lýsingum Íslendingasagna á víkingaferðum norræna manna á miðöldum. Gefið er í skyn að Íslendingar í útrás séu víkingar nútímans. Til marks um þetta útbreidda sjónarmið má hafa ávarp sem Halldór Ásgrímsson, þáverandi utanríkisráðherra og formaður Framsóknarflokksins, flutti á ársfundi viðskipta- og hagfræðideildar Háskóla Íslands 27. janúar 2004. Halldór gerði þar reyndar athyglisverða tilraun til að sætta þær hinar tvær andstæðu goðsagnir sem hér hafa verið nefndar og sagði meðal annars: „Að lokum vil ég leggja áherslu á að alþjóðahyggja og föðurlandsást eru ekki andstæður. Alþjóðahyggjumaður getur auðveldlega séð sóma af öllu því sem íslenskt er. ... Staðreyndin er sú að alþjóðavæðingin er aðeins nýhafin og við verðum að læra fljótt að feta stíginn inn í framtíðina. Við höfum ekkert val. Við erum komin aftur á upphafsreitinn í sögu okkar í íslenskri útrás – við förum aftur í víking – en beitum nútímalegri aðferðum.“

Svipaður tónn var sleginn í erindinu „Útrásin: Uppruni, einkenni, framtíðarsýn“, sem hr. Ólafur Ragnar Grímsson flutti í fundaröð Sagnfræðingafélags Íslands um útrásina 10. janúar síðastliðinn. Lýsing forseta Íslands á sögulegum forsendum útrásarinnar var á margan hátt samhljóða því sem aðrir hafa sagt um það efni – hann ræddi reyndar um alþjóðahyggju fremur en nýfrjálshyggju, upplýsingabyltingu fremur en EES-samninginn, talaði um sköpunarkraft fremur en keppnisanda – en að auki lagði hann sig fram um að hefja útrásina upp á goðsögulegt plan. Hr. Ólafur Ragnar gaf því til dæmis undir fótinn að íslensk útrásarfyrirtæki hefðu náð einstæðum árangri erlendis vegna aldalangrar sögulegrar arfleifðar þjóðarinnar og eðliskosta sem mætti rekja allt aftur til fyrstu landnámsmanna Íslands. Um þetta sagði hann: „Hinir fyrstu Íslendingar voru sannarlega útrásarfólk, jafnvel svo afgerandi að þau sem nú gera garðinn frægan blikna í samanburði ... Liðssveitin sem hér nam land var hluti af samfélagi víkinganna, þjóðflokkum sem voru á árabilinu 800 til um 1000 víðförlasta fólkið í veröldinni, hikaði ekki við að sækja frægð og frama um langan veg ... fólkið sem hingað kom var hluti af menningarheild sem sótti nýjan efnivið á framandi lendur, hélt í leit að betri tækifærum, bar í brjósti svipaðan útrásaranda og mótað hefur árangur okkar að undanförnu.“

Erindi hr. Ólafs Ragnars vakti hörð viðbrögð í hópi sagnfræðinga. Meðal þeirra fyrstu sem tjáðu sig um málið var Sigurður Gylfi Magnússon sem minnti á í grein á vefritinu Kistunni að forseti Íslands hefði viðrað svipaðar skoðanir í ræðu í Los Angeles í Bandaríkjunum árið 2000. Sigurði Gylfa þótti öðru fremur ámælisvert að þarna væri að upphefja svokallaða nýkapitalista og vafasama starfshætti þeirra. „Í kjölfar Reagan tímans í Bandaríkjunum lék þessi lýður lausum hala, ruddist inn í rótgróin fyrirtæki og splundruðu þeim og gengu út með ofsagróða. Eftir sátu oft tugþúsundir starfsmanna sem unnið höfðu hjá þessum sömu fyrirtækjum með sárt ennið og atvinnulaust. ... Heldur forseti Íslands virkilega að þessir einstaklingar sem eru að ryðjast inn í fyrirtæki í útlöndum í nafni „íslensku útrásarinnar“ og kaupa þau upp og selja svo aftur séu eitthvað öðru vísi innrættir vegna þess að þeir séu „strákarnir okkar“ – afkomendur víkinga, landkönnuða og uppfinningamanna, eins og hann komst að orði árið 2000?“ Að auki þótti Sigurði nóg um þann þjóðlega gorgeir sem einkenndi málflutning hr. Ólafs Ragnars og sagði að erindið hefði í raun vakið sig til umhugsunar um hversu „stórt hlutverk minnimáttarkenndin léki í skýringum ráðamanna – og reyndar einnig fjölmiðlafólks – á ágæti Íslendinga“.

Líkt og Roland Barthes ræðir í bók sinni eru ýmsar leiðir til að nálgast og túlka goðsagnir samtímans. Lykilatriði, að hans mati, er að átta sig á því að það tákn sem goðsagan notfærir leikur í raun tveimur skjöldum. Það sé í senn fullt af merkingu (orðið útrás hefur orðabókarmerkinguna sókn á erlenda markaði) og algjörlega merkingarlaust („útrásin“ er óræð táknmynd sem goðsagnasmiðir geta notað til að framkalla margvísleg og jafnvel mótsagnakennd táknmið). Með því að tengja umsvif íslenskra fyrirtækja erlendis við víkingaferðir norrænna manna á miðöldum eða fornfálegar hugmyndir um íslenskt þjóðareðli er menn að móta goðsögn úr útrásinni; gera hana að óumdeilanlegum, náttúrlegum og umfram allt jákvæðum þætti í þjóðarsögunni. En um leið eru verið að ýta undir afar einfeldningslegan söguskilning sem breiðir yfir margvíslegar mótsagnir og misfellur. Því má búast við áframhaldandi togstreitu á milli þeirra sem vilja fjalla um útrásina sem sögulegan viðburð og hinna sem vilja nota hana sem efnivið í goðsögu um Ísland og Íslendinga.

Þrjár þrjár og hálfskeytlur

2008-09-23T12:47:00.005Z

Fyrir fáeinum áratugum þróaði Davíð Þór Jónsson guðfræðinemi bragarhátt sem hann nefndi fimmskeytlu en hann er eins og ferskeytluháttur nema hvað síðasti stafur síðasta orðs viðkomandi vísu stendur einn og sér í fimmtu línu. Þessi háttur hentar vel fyrir skáld sem eiga í vandræðum með endarím í lok vísu eða geta einfaldlega ekki hætt að yrkja á réttum stað. Dæmi:

Þegar úti geisa él
og illviðri hin mestu.
gengur sjaldnast Siggu vel
að smala villtum hestu-
m.

Væntanlega hefur þessi sérkennilegi bragarháttur gefið Arnari Haukssyni snjóbrettamanni hugrekki til að þróa þann hátt sem oftast er nefndur 3,5 skeytlan, en hann hentar afar vel lötum skáldum eða fólki sem er einfaldlega stutt í spuna. Venjan er sú að hafa ekki skil milli hendinga heldur láta orðin koma í belg og biðu, eins og skáldið sé nýkomið úr djúpu kafi og þurfi að ná andanum. Dæmi:

vorsól er gengin til viðar og vonin upp að hnjám, ennþá glímir hann Grettir ... við Glám.

veðrið nær engri átt, úrkomusvæðunum sinnast, en flestir láta sér fátt ... um finnast.

í þessa og viðlíka veru, véfréttaritarinn segir: "Sokkarnir okkar eru ... óþokkalegir.

Portrett í spegli

2008-09-21T23:15:00.005Z

ég hef gleymt, hugsaði hún og sá í speglinum hvernig varirnar kipruðust lítið eitt og hrukkurnar umhverfis munnin skerptust, lágu eins og lausir þræðir, silkiþræðir, til allra átta; hún snerti þá og fann að húðin var ennþá mjúk og lifandi og hún lokaði augunum og lék við ósýnileg hár sem uxu á efri vörinni, færði fingurinn upp að enninu og strauk laust niður eftir nefbeininu, milli nasanna og fram vörina og síðan hringinn, opnaði munninn lítið eitt og kannaði mörkin þar sem neðri vörin hættir að vera þurr

ég hef gleymt of mörgu, hugsaði hún og færði tennurnar í sundur með tungunni, enn með augun lokuð, þar til tungubroddurinn nam við fingurgóminn, og þó er eins og það ekkert hafi glatast, eins og ég geti kallað það allt fram, ekki í hugann, heldur fingurgómana eða axlirnar eða framanverðan hálsinn og núna kreppti hún tærnar og naut þess að finna myrka nóttina seitla burtu

ég hef engu gleymt, sagði hún upphátt um leið og hún opnaði augun og leit aftur í spegilinn, skoðaði augnsteinana, einn í einu og sá að þeir gljáðu ennþá eins og í barni

Haustvísa verðbréfaguttans

2008-07-24T20:12:00.001Z

Hausti er tekið að halla
hlutabréf falla og falla
hokinn með kvef
hnugginn ég sef
og heyri í vekjara varla.

Hornið á Rue des Pirénees

2008-04-28T10:22:00.004Z

Hundur með poka,
útskeif eldri systir,
grænar fallhlífar trjánna.

Menningarlæsi og tungumálanám

2008-04-07T22:02:00.009Z

Ýmislegt í málflutningi E.D. Hirsch í Cultural Literacy (1987) minnir á þá trúboða enskra bókmennta sem þeir Eagleton og Scholes fjalla um af vissri kaldhæðni í bókum sínu Literary Theory og Textual Power. Í fjórða kafla bókar sinnar rekur Hirsch enda hliðstæða sögu og Eagleton í upphafskafla Literary Theory nema hvað í stað þess að einblína á gildi skáldskaparins fyrir mótun hins breska þjóðríkis ræðir Hirsch hvernig margháttaðir textar - skáldlegir, sögulegir og hugmyndafræðilegir - hafi mótað það sem hann nefnir "hin borgaralegu trúarbrögð" ("The civil religion") í Bandaríkjunum´(s 100).

Ólíkt þeim Eagleton og Scholes hefur Hirsch engan fyrirvara á því "helga" hlutverki sem menningin gegnir í lífi þjóðarinnar. Í raun gengur bók hans út á að hleypa nýju lífi í þann menningarlega arf sem enn er virkur í umræðum menntaðra Bandaríkjanna og gera hann að almenningseign. Þeim breytingum á námsskrám sem Hirsch boðar í nafni menningarlæsis er þannig ætlað að „rjúfa þann vítahring ólæsis sem verr sett börn hafa verið hneppt í; auka lífsgæði fjölskyldna þar sem ólæsi hefur verið ríkjandi; gera land okkar samkeppnishæfara á alþjóðamarkaði; auka félagslegt jafnrétti; gera öllum þegnum kleift að taka þátt í pólítísku starfi“ (s. 145), svo vitnað sé til lokaorða bókar hans. Þetta eru háleitar hugsjónir en ætla má að ef þær eiga að verða að veruleika þarf ýmislegt fleira að koma til en breytingar á námskrám bandarískra grunnskóla.

Bók Hirsch vakti sem fyrr sagði miklar umræður þegar hún kom út í Bandaríkjunum, margt í málflutningi hans hafði hljómgrunn meðal almennings (bókin seldist afar vel), en ýmsir menntamenn voru lítt hrifnir. Þungavigtarkappar á borð við Mortimer Adler og Wayne C. Booth voru afar gagnrýnir í garð hugtakalistans aftast í bók Hirsch og vöruðu almenning við því að líta svo á að í honum fælist einhver patentlausn á skólakerfinu í Bandaríkjunum. Adler sagði í þessu sambandi að Cultural Literacy seldist vel af sömu ástæðum og spil á borð við Trivial Pursuit. Þá bentu skólastjórnendur á barna- og unglingastigi á að Hirsch gerði sér ekki almennilega grein fyrir þeim gríðarlega vanda sem steðjaði að bandarísku skólakerfi þar sem sífellt stækkandi hópur nemenda kemur úr spænskumælandi fjölskyldum, vopnaburður, glæpir og sjálfsmorð eru daglegt brauð og mjög erfitt er að laða að hæfa kennara (athyglisverð umræða um viðtökurnar við bók Hirch, sem og bók Blooms, sem áður var nefnd, birtist í Time, 17. ágúst 1987).

Hvað sem þessari gagnrýni líður þá festi hugtakið menningarlæsi sig í sessi á næstu misserum og hefur það meðal annars verið tekið upp í umræðum um kennslu annars máls (sjá meðal annars grein Alexanders Bessmertnyi, "Teaching Cultural Literacy to Foreign-Language Students". Gildi hugmynda Hirsch í því samhengi felst í þeirri áherslu sem hann leggur á hina þöglu þekkingu sem reiknað er með að einstaklingar innan málsamfélags hafi svo að segja ósjálfrátt á valdi sínu. Það er meðal annars skortur á þekkingu á þessum tilvísunarheimi sem gerir einstaklingum erfitt að flytja á milli mála, að fá tilfinningu fyrir nýja málinu. Í fæstum tilvikum er þó unnið markvisst að því í tungumálanámi að veita nemendum hlutdeild í þessari þekkingu. Hér hafa bókmenntakennarar verk að vinna.

Skrif Robert Scholes um endurnýjun bókmenntanáms í Textual Power miðast við kennslu í enskudeildum háskóla í enskumælandi löndum. Skrif E.D. Hirsch um markvissa kennslu í menningarlæsi miðast við kennnslu í bandarískum barnaskólum. Spurningin er sú hvort að hugmyndir þeirra séu gagnlegar þegar hugað er að kennslu íslensku sem "annars máls" (og jafnvel sem "erlends máls"). Spurningin er sú hvort æskilegt sé að taka saman 100, 500 eða 5000 atriða lista, ásamt einföldum skýringum, fyrir þá sem vilja vera læsir á íslenska menningu. Spurningin er líka sú hvernig slíkur listi gæti litið út, hvaða aðferð væri æskilegt að nota til að setja hann saman og hvernig ætti að hagnýta hann í kennslunni. Erum við að hugsa um lista þar sem standa hlið við hlið Jón Arason og Sigurrós, Andrésblöðin og Passíusálmarnir, Bankastræti 0 og Hraun í Öxnadal? Spurningin er sú hvort að slíkur listi eigi að vera ofar í forgangsröðinni en hefðbundið lesefni í íslenskum bókmenntum, það lesefni sem er arfleifð kynslóða íslenskra "bókmenntapáfa". Spurningin er sú hvort slíkur listi - millibil orðabókar og alfræðiorðabókar - ætti einnig erindi við þá sem hafa íslensku að móðurmáli. Eða vita allir hvað átt er við þegar rætt er um Belgagerðarúlpur og Súmmara?

Hvað er menningarlæsi?

2008-04-03T08:36:00.005Z

Svo aftur sé vikið að hugmyndum Robert Scholes í Texual Power þá vekur hann athygli á því að þær tæknilegu breytingar sem hafi dregið úr heilagleika bókmenntanna („the scriptural status of literature“) valdi því að nýjar kynslóðir séu daglangt og árlangt á valdi áreitis tákna og mælskubragða. Ekki bæti úr skák að þær skorti oft þá sögulegu þekkingu sem geti gert þau fær um að ráða þessi tákn og sjá í gegnum mælskubrögðin. Hér hafi bókmenntafræðingar hlutverki að gegna, ekki í prestsskrúða, heldur fremur eins og sjóntækjafræðingar eða túlkar sem reikulir nemendur geti stutt sig við. Niðurstaða hans er sú að bókmenntakennarar eigi að hætta að „kenna bókmenntir“ og snúa sér að því að „kanna texta“ (s. 16). Það sé ekki þar með sagt að menn þurfi að leggja eftirlætistexta sína á hilluna en sá forgangur sem tilteknar bókmenntagreinar og höfundar hafi notið sé þó orðinn úreltur. Í raun eigi margháttaðir textar, myndrænir ekki síður en mállegir, og innbyrðis tengsl þeirra, að vera viðfangsefni þessa endurhannaða bókmenntaapparats.

Enda þótt Scholes vilji gera róttækar breytingar á kennslu í enskum bókmenntum þá er hann gagnrýninn á þá kennslufræði þar sem aðeins er lögð áhersla á að kenna nemendum tilteknar aðferðir, óháð innihaldinu. „Við höfum stundum látið eins og vissa hæfni, svo sem það að skrifa stíl eða túlka texta ljóðs, sé hægt að þroska óháð þekkingu, ekki síst óháð sögulegri þekkingu. Við erum að súpa seyðið af því núna“ (s. 16). Þessi orð Scholes vísa til víðtækrar umræðu um bandarískt skólakerfi sem átti sér stað á níunda áratugnum í kjölfar rannsókna sem sýndu að þekking almennings í Bandaríkjunum á „mikilvægum“ menningarsögulegum og vísindalegum staðreyndum væri afar bágborin. Sumir fræðimenn, svo sem Allan Bloom í riti sínu The Closing of the American Mind (Hin bandaríska þröngsýni, 1987), vildu skella skuldinni á þá upplausn hefðbundinna gilda sem 68-kynslóðin hefði framkallað. Bloom gagnrýndi sérstaklega þá tilhneigingu háskólakennara að henda undirstöðuritum vestrænnar menningarsögu – það sem hann nefndi „Great Books“ – út af leslistum námskeiða í hugvísindum en setja í staðinn inn efni sem kallaðist á við stundlega tilveru nemenda eða væri einfaldlega í tísku. Aðrir sem tóku til máls um þetta efni töldu aftur á móti að vandinn ætti miklu dýpri rætur. Meðal þeirra var E.D. Hirsch, JR. en bók hans Cultural Literacy. What Every American Needs to Know (Menningarlæsi. Það sem sérhver Bandaríkjamaður þarf að vita, 1987) vakti, líkt og bók Blooms, mikla athygli og umræður á síðari hluta níunda áratugarins.

Hirsch skrifaði bók sína í og með vegna þess að honum blöskraði söguleg vanþekking Bandaríkjamanna, sérstaklega yngri kynslóða. Til marks um það vísaði hann í kannanir meðal unglinga sem leiddu í ljós að einhverjir þeirra töldu að Leningrad væri borg á Jamaíka og að Alamo væri kvæði eftir Hómer. Hann taldi hins vegar að orsök vandans væri ekki breytt námsefni á efri skólastigum heldur skortur á markvissri uppfræðslu í fyrstu bekkjum barnaskóla. Þar væru menn undir of miklum áhrifum af hugmyndum í uppeldisfræði sem hann kallaði „hlutleysi gagnvart innihaldi“ („content-neutral ideas“) og kenndi við uppeldisfrömuðina Rousseau og John Dewey. Ekki hefði verið hugað markvisst að því að fræða nemendur um einfaldar grundvallarstaðreyndir um sögu, landafræði, bókmenntir, vísindi og listir, staðreyndir sem væru forsenda þess að einstaklingurinn gæti tekið þátt í almennum samræðum og lesið margháttaða texta sér til gagns og ánægju.

Hugtakið menningarlæsi, sem Hirsch teflir fram í þessu samhengi, vísar í þá bakgrunnsþekkingu sem ómeðvitað er ætlast til að málnotendur tiltekins tungumáls hafi á valdi sínu. Hér er meðal annars um að ræða skilning á sérnöfnum, hugtökum, máltækjum og ártölum sem ekki er aðgengileg í hefðbundnum orðabókum og þarf töluvert að hafa fyrir að veiða upp úr ólíkum tegundum uppflettirita. Svo tekin séu fáein dæmi úr íslenskum dagblöðunum liðinnar viku þá er ætlast til þess að allur almenningur skilji hvað átt er við þegar rætt er um Andrésblöð og skáldið Jónas, jafnvel Belgagerðarúlpur og Súmmara. Í snarpri afmælisgrein Jóns Baldvins Hannibalssonar um Styrmi Gunnarsson ritstjóra Morgublaðsins var rætt um að leiðin úr Aðalstræti upp á Austurvöll og Lækjartorg hefði ekki verið löng. Það krefst menningarlæsis að átta sig á að hér er verið að tala um fjarlægðina á milli höfuðstöðva Morgunblaðsins, Alþingishússins og Stjórnarráðsins (þetta er dæmi sem nemandi í námskeiðinu Nýtt mál, ný menning, sem ég kenni við Háskóla Íslands, benti á í liðinni viku).

Hirsch færir mjög sannfærandi rök fyrir því að sá hugtakaforði sem hér um ræðir skipti gríðarlega miklu máli fyrir allt síðara nám. Án hans eigi nemendur í stöðugum erfiðleikum með að skilja það sem fram fer í samfélaginu í kringum þá, hvað þá að taka virkan þátt í opinberri umræðu. Hann segir reyndar að börn fjáðari og menntaðri hluta Bandaríkjamanna öðlist ósjálfrátt þá lestrarfærni sem hér um ræðir jafnvel þótt ekki sé lögð áhersla á viðkomandi þekkingu í skólakerfinu. Hin börnin missi hins vegar af lestinni; þau skorti undirstöðuna, hina almennu þekkingu á einföldum staðreyndum, sem stöðugt sé þó gert ráð fyrir að þau hafi. Lausnin sem hann boðar birtist að hluta til í viðauka bókar hans en þar má finna 5000 nöfn, setningar, máltæki, málshættir, ártöl og hugtök sem hann og samstarfsmenn hans telja nauðsynlegt að sérhver Bandaríkjamaður kannist við, allt frá galdrakarlinum í Oz til víkinga, lagsins „When the Saints Go Marching In“ til máltækisins um úlfinn í sauðagærunni. Það er á ábyrgð skólakerfisins, segir Hirsch, að uppfræða alla um merkingu þessara hugaka og tryggja þannig að þjóðin öll tali og skilji sama tungumál.

Orð og ofbeldi

2008-03-31T21:49:00.009Z

Í bók sinni Lost in Translation (1987) lýsir Eva Hoffman því hvernig hún hafi smám saman lært fleiri og fleiri orð í nýja málinu eftir að fjölskyldan flutti vestur yfir haf en jafnframt þeim erfiðleikum sem felast í því að tengja pólsk hugtök sem hún þekkir við þau ensku sem hún lærir. Ekki er nóg með að orð og hugmyndir í ólíkum málum passi oft illa saman heldur er eins og tengsl tungumálsins við veruleikann og innri reynslu hennar sjálfrar rofni. Hljómur orðsins „fljót“ á pólsku rímar í hennar huga við hið fljótandi vatn árinnar en enska orðið „river“ er rúið þessum einkennum, það er „orð án áru“ (s. 106). Fjarlægðin milli táknmyndar og táknmiðs er með öðrum orðum miklu áþreifanlegri í ensku en pólsku, unglingsstúlkan Eva uppgötvar þann sára sannleika að „orð eru bara þau sjálf“ (s. 107). Það tekur hana afar langan tíma að fá tilfinningu fyrir nýja málinu en það sem er kannski verst er að í millitíðinni glatar hún sinni pólsku máltilfinningu; og á meðan finnst henni að vafi leiki á því að hún sé til: „I’m not filled with language anymore, and I have only a memory of fullness to anguish me with the knowledge that, in this dark and empty state, I don’t really exist“ (s. 108). Oddný Eir Ævarsdóttir orðar svipaðar tilfinningar í sjálfsævisögulegu verki, Opnun kryppunnar (2004), en þar lýsir hún eftirminnilega reynslu sinni af því að hefja framhaldsnám í heimspeki í París með takmarkaðan bakgrunn í frönsku: „Allt í einu orðin eins og hálfs árs aftur því ef maður talar eins og eins og hálfs árs er maður einfaldlega eins og hálfs árs þótt þung augun gefi kannski einhverja innilokaða reynslu fullorðnari manneskju til kynna“ (s. 73).

Í smásögunni „Fyrnist yfir allt“ úr smásagnasafninu Undir eldfjalli (1989) lýsir Svava Jakobsdóttir samskonar reynslu og Hoffman, nema hvað hér er aðalpersónan enn yngri og flytur með foreldrum sínum til Kanda frá Íslandi. „Hún mundi fyrst eftir sér á landamærum tveggja tungumála,“ segir í upphafi sögunnar sem að öllum líkindum byggir á persónulegri reynslu Svövu sjálfrar en faðir hennar, séra Jakob Jónsson, þjónaði sem prestur í Winnipeg í Kanada á fjórða áratug tuttugustu aldar. Um borð í skipinu á „landamærahafinu“, eins og Svava kallar það, leikur stúlkan við Hvínu, ímyndaða vinkonu sína og hálfgerðan verndarengil sem hefur fylgt henni að heiman en eitt kvöldið í káetunni smeygir Hvína sér út um kýraugað og er farin fyrir fullt og allt. Þessi sena rímar við lýsingu Hoffman á því hvernig hún má horfa á eftir sínu gamla sjálfi í nýja landinu, Hvína er ígildi þess sem glatast í þýðingu einstaklingsins á sjálfum sér af einu tungumáli á annað: „Hún mundi fyrst eftir sér við hvarf Hvínu. Kannaðist ekki við að hafa verið til fyrir þann tíma. Allt þurrkaðist út, þorp og fjöll, síðan fólk og að síðustu tunga“ (s. 52).

Þungamiðjan í sögu Svövu er lýsing á samskiptum telpunnar við kanadíska leiksystur, Nancy, sem er að reyna að kenna henni að segja reidíó með kórréttum hreim. Sú íslenska segir radíó og það er sama hvað Nancy leiðréttir hana oft og hve einbeitt hún er sjálf, út úr munni hennar koma alltaf röng hljóð: Radíó.

"Hún hafði ekki hugsað það svona. Það var tungan sem sagði ra ... eða maginn. Hún gerði þetta ekki. Hljóðið skrapp út sjálfkrafa án þess hún vissi eins og þegar kemur allt í einu út úr manni hiksti eða hósti.

Um leið og Nancy opnaði munninn til að leiðrétta hana gerðist annað, mjög óvænt. Hönd telpunnar skaust harkalega fram og sló Nancy bylmingshögg utanundir. Telpan heyrði smella í löðrungnum, hún sá höndina slá en það var eins og höndin væri ekki lengur föst við hana. Höndin var laus. Telpan hafði ekki einu sinni vitað af því að höndin ætlaði að slá. Hún ákvað það ekki. Höndin hafði gert það sjálf. Höndin og tungan og maginn. Telpan uppgötvaði að hún var í pörtum sem allir höguðu sér að vild." (s. 54)

Ekki er nóg með að hér sé lýst glataðri sjálfsmynd – telpunni finnst hún vera eins og ósamsett púsluspil – heldur kemur hin ósjálfráða líkamstjáning í stað orðanna sem telpuna skortir eða hefur ekki náð valdi yfir.

Hoffman fjallar ítarlega um þessi atriði í frásögn sinni. Hún tekur undir með þeim félagsmálfræðingum sem bent hafa á að sá sem ekki hefur gott vald á tungumálinu verði sjálfkrafa „óæðri“ innan hópsins, en sjálf áttar hún sig fljótt á að til að koma sér áfram í hinu nýja samfélagi verði hún að ná fullkomnum tökum á enskri tungu. En tungumálið gefur ekki bara til kynna stéttarstöðu, bætir hún við, heldur er það órofa tengt sálrænni velferð einstaklingsins. Það er viðbúið að þeir sem stöðugt skortir orð fyllist óþoli og jafnvel bræði; að þegar tungan er bundin verði þeim höndin laus, svo vísað sé til sögu Svövu. Oddný Eir ræðir í svipuðu samhengi um köfnunartilfinningu: „Eins og maður sé fastur inn í tungumálabelg annarra og geti ekki stungið á hann gat með eigin orðum“ (s. 74). Hoffman rifjar í sínum texta upp að sálgreining gengur út á það að sjúklingurinn komi orðum að lífi sínu og tilfinningum og hún spyr í framhaldi hvort hugsýki séu í raun birtingarmynd djúpstæðra málaörðugleika: „perhaps all neurosis is a speech dis-ease“ (s. 124).
Ef reynslan sem þær Hoffman, Oddný Eir og Svava lýsa er yfirfærð á aðstæður í kennslustofu þar sem nemendur eru að tileinka sér annað mál, sérstaklega þó ef kennarinn er heimamaður og nemandinn gestkomandi í viðkomandi menningarheimi, er ekki undarlegt þótt spenna geti skapast í samskiptunum, líkt og gerðist hjá telpunni og Nancy í sögu Svövu. Í bók Oddnýjar er óborganleg lýsing á tungumálakúrsinum sem hún sækir í París þar sem hún og hin kínverska Woo fá með beinum hætti þau skilaboð frá kennslukonunni að þær séu heimsku nemendurnir:

"Þegar kennarinn útbýtti verkefnum las hann einkunnir upphátt, klappaði á kollinn á þeim norska sem alltaf stóð sig best og henti svo verkefninu á borðið hjá Woo og sagði yfir bekkinn: Það kemur okkur nú ekki á óvart að hún Woo okkar er með tvo, enda tjing tsjon tjong! Mig langaði að standa upp og segja: Farðu bara til Kína, kerlingarugla og sjáðu hvernig heilinn í þér mun skreppa saman innan um öll skrýtnu táknin. Og mig langaði líka til að segja henni að ég hefði fengið hæstu einkunn´i málfræði í menntaskóla og að ég eyddi ekki nóttunum í ræsinu heldur hlusaði á fiðlukonserta og læsi Hómer. Hugsaði svo með mér að það væri nóg að ég vissi það sjálf. En það var bara ekkert nóg. Smátt og smátt fór ég að gleyma greind minni og varð heimskari og heimskari. Treysti mér ekki til að glíma við verkefnin, lagði Hómer á hilluna og sat sem lömuð við hliðina á Woo. Hún var ánægð með nýja sessunautinn og afritaði glósurnar mínar þangað til ég benti henni á að þýðingin á útlensku orðunum væri skráð á íslensku." (s. 81-82).

Hér um að ræða tilfinningu sem flestir þeir sem hafa reynt að fóta sig í nýju tungumáli hljóta að kannast við, tilfinningu sem kennarar og námsefni í tungumáladeildum verða að taka tillit til.

Bókmenntir og trúbrögð

2008-03-27T12:23:00.006Z

Um miðjan níunda áratug liðinnar aldar sendu Terry Eagleton og Robert Scholes frá sér hvor sína bókina þar sem hugtakið „bókmenntafræði“ var í brennidepli. Bók Eagletons heitir hreinlega Literary Theory: An Introduction (Inngangur að bókmenntafræði, 1983) en Scholes, sem er bandarískur, nefnir sína bók Textual Power: Literary Theory and the Teaching of English (Texti og máttur. Bókmenntafræði og enskukennsla, 1985). Báðir hefja þeir mál sitt á kafla þar sem háskólafagið „enska“ er til umræðu. Eagleton rekur hvernig þetta fag þróaðist í Bretlandi og nokkru leyti Bandaríkjunum á síðari hluta 19. aldar og fyrri hluta 20. aldar en Scholes tekur þar upp þráðinn og ræðir um þá kreppu sem honum virtist fagið vera í á síðari hluta 20. aldar.

Þeir félagar eru sammála um að „enskar bókmenntir“ hafi hlaupið í skarðið þegar áhrif kristinnar trúar og kirkju hafi farið dvínandi í þessum og fleiri löndum Vesturálfu. Skáld og skáldskapur þeirra hafi í raun tekið við því hlutverki sem Drottinn, dýrlingar og trúarlegir textar hafi áður gegnt í samfélaginu. Samkvæmt þessu sjónarhorni hafi hin nýja en ört vaxandi stétt kennara í enskum bókmenntum gegnt hliðstæðu hlutverki innan þjóðríkisins og prestar og aðrir Biblíuskýrendur gegna innan kirkjunnar; þeir hafi ákveðið hvaða textar tilheyrðu kanónunni (sem er vitanlega hugtak úr guðfræði), túlkað þá og boðað fagnaðarerindið í ræðu og riti, svo stuðst sé við myndmál Scholes. Á svipaðan hátt bendir Eagleton á að þótt enskir og bandarískir bókmenntapáfar, menn á borð við Matthew Arnold, F.R. Leavis, T.S. Eliot og I.A. Richard, hafi haft breytilegan skilning í inntak „trúarinnar“ á hverjum tíma hafi inntakið í trúboðið þeirra verið sá að lestur góðra bókmennta gerði lesandann „að betri manni“ (s. 35) og gæfi honum eftirsóknarvert jarðsamband við „land, þjóð og tungu“, svo notað sé sígilt orðalag úr íslenskum hugmyndaheimi. Bókmenntir, skrifar Eagleton, „voru mikilvægar vegna þess að þær hvorki meira né minna en fullmótuð samfélagsleg hugmyndafræði“ (s. 37). Þannig hafi Arnold litið svo á að bókmenntakennsla væri til þess fallinn að sameina ólíkar stéttir í Bretlandi undir einum gunfána á tímum vaxandi stéttarbaráttu.

Báðir líta þeir Eagleton og Scholes þetta bókmenntatrúboð hornauga og raunar telur Scholes, árið 1985, að tími þess sé liðinn. Kvikmyndir, sjónvarp og dægurtónlist hafi dregið úr mikilvægi bókmenntanna í menningunni. Rétt eins almenningur hafi glatað trúnni á Guð þegar leið á nítjándu öld hafi hann glatað trúnni á skáldin og skáldskapinn þegar leið á þá tuttugustu. Eitt hugsanlegt viðbragð við þessari nýju stöðu væri auðvitað að loka sjoppunni, leggja af kennslu í enskum bókmenntum, en Scholes kveðst ekki haldinn slíkri sjálfeyðingarhvöt: „Við getum ekki lokað henni því hún er lifibrauð okkar sem fræðimanna,“ skrifar hann. (s. 11). Þess í stað vill hann nálgast kennslu í enskum bókmenntum (það sem hann kallar "the English apparatus") á nýjum forsendum, hætta trúboðinu og leggja þess í stað áherslu á að gera nemendur að betri og þó umframallt gagnrýnni lesendum.

Sé greining þeirra Eagletons og Scholes færð heim á íslenskar bókmenntir þá eru samsvaranirnar augljósar. Það er að vísu nauðsynlegt að minnast í okkar tilviki þess hlutverks sem bókmenntirnar fengu í sjálfstæðisbaráttunni. Um leið og þær skilgreindu okkur sem samstæðan hóp (óháð stéttarstöðu) staðfestu þær sérstöðu okkar gagnvart öðrum þjóðum (ekki síst Dönum). Þá held ég að hugmyndin um bókmenntirnar sem ígildi trúarbragða hafi verið langlífari hér á landi en í Bretlandi og Bandaríkjunum; margt í umgengni okkar við skáld og skáldverk ber ennþá sterkan keim af einhvers konar helgihaldi (ég ræði þetta atriði í pistlinum St. Jonas og danska rannsóknin).

Á leið til glötunar

2008-03-27T12:16:00.004Z

Lost in Translation (Að glatast í þýðingu) er titill sem flestir tengja væntanlega við samnefnda kvikmynd Sofiu Copola með þeim Bill Murray og Scarlett Johnson í aðalhlutverkum. Þetta er sætsár saga af sambandi eldri manns og yngri konu, sem bæði eru hálfgerðir strandaglópar í eigin lífi, en þau hittast fyrir tilviljun á hótelbar í Tókýó þar sem menningin og tungumálið er þeim framandi. Myndin er nýleg, frá árinu 2003, en titillinn á sér langa sögu. Hann skírskortar líklega hve sterkast til fleygra orða bandarískra ljóðskáldsins Roberts Frost (1874-1963): „Poetry is what gets lost in translation“ – „Ljóðlist er það sem glatast í þýðingum“.

Þessi orð höfðu endurómað í titlum fjölmargra verka áður en Copola valdi hann á mynd sína. Meðal þeirra þekktari er „Lost in translation“ eftir landa Frosts, James Merrill (1926-1995) frá árinu 1974. Þetta er frásagnarljóð sem geymir lýsingu á sumri einu í æsku Merills þegar hann dvaldi ásamt fóstru sinni í húsi fjölskyldunnar úti á Long Island og beið eftir að fá sent púsluspil frá púsluspilaleigu á Manhattan. Annað áhrifaríkt bókmenntaverk sem ber þennan sama titil eru æviminningar Evu Hoffman, Lost in Translation. Life in New Language (Glötuð í þýðingu. Líf í nýju tungumáli) frá árinu 1989.

Hoffman, sem er líklega hve þekktust fyrir að hafa ritstýrt hinu virta bókmenntatímariti New York Times Book Review, er fædd í Kraká í Póllandi árið 1945 en flutti þrettán ára gömul ásamt foreldrum sínum til Vesturheims. Í bókinni lýsir hún á afar áhrifaríkan hátt því sálræna áfalli sem fylgir því að flytjast á milli mála. Martröð sem hún fær fáum dögum eftir komuna til nýja landsins verður eins konar myndlíking fyrir þetta áfall. Hana dreymir að hún sé að drukkna úti á reginhafi á meðan foreldrar hennar synda lengra og lengra í burtu frá henni. Draumurinn vekur í brjósti hennar ásækinn beyg sem verður líkt og hluti af vitund hennar: „I know, in this dream, what it is to be cast adrift in incomprehensible space; I know what it is to lose one’s mooring,“ skrifar hún á sinni áhrifaríku ensku (s. 104). Á íslensku hefði hún ef til vill getað vísað í fleyg ljóð Jóhanns Sigurjónssonar og Jóns Helgasonar og sagt: „Ég komst að raun um, í þessum draumi, hvað það er að vera reikult, rótlaust þang; ég hef reynt sjálf hvað það er að vera hafrekið sprek á annarlegri strönd.“

Ljóðlist er það sem glatast í þýðingu, fullyrti Robert Frost, en hvað er það sem glatast í manneskjunni þegar hún þarf að þýða sig af einu tungumáli yfir á annað, úr einni menningu í aðra? Huganlega það sem öllu máli skiptir, persónuleiki hennar, jafnvel hluti af sálinni? Hún stendur frammi fyrir því að púsla sundraðri sjálfsmynd sinni saman úr annarlegum orðum. Hlutverk tungumálakennara er að leggja nemandanum lið í þessari viðleitni, draga saman efnivið í nýja sjálfsmynd, draga úr annarleika orðanna.

Séverine début

2008-03-06T23:12:00.005Z

Boðskortið er svohljóðandi: Début

Slæmi kaflinn

2008-01-26T22:12:00.000Z

Hér á árum áður kom slæmi kaflinn hjá handboltalandsliðinu oftast í fyrri hluta síðari hálfleiks. Þá var eins og strákarnir okkar hefðu ákveðið að gera tóma vitleysu; þeir fór að skjóta of fljótt eða úr of þröngum færum, leikmenn gleymdu því hvaða hlutverki þeir gegndu innan liðsins. Andstæðingarnir gengu á lagið, röðuðu inn mörkum og náðu yfirhöndinni. Ef leikurinn tapaðist var ósigurinn skrifaður á „slæma kaflann“.

Skipulagsmál í Reykjavík voru til umræðu í Krossgötum, afbragðsgóðum útvarpsþætti Hjálmars Sveinssonar á Rás 1 síðastliðinn laugardag. Leiðarstef þáttarins var einföld spurning: Af hverju fengu verktakar leyfi til að reisa fjögurra hæða hótelbyggingu á skipulagsreit við Laugaveg þar sem gert var ráð fyrir nýbyggingu undir verslunarrekstur og aðra starfsemi upp á tvær hæðir og ris? Í samtölum Hjálmars kom fram að óvenjuvel hafi verið staðið að því deiliskipulagi Laugavegarins sem borgarbúum var kynnt árið 2002. Menn hafi bæði haft að leiðarljósi verndun og uppbyggingu, auk þess sem tekið var mið af götumyndinni í heild. Slæmi kaflinn hófst ekki fyrr en í síðari hálfleik, þegar kom að því að vinna samkvæmt skipulaginu. Þá gleymdu embættismenn eða stjórnmálamenn (nöfn óskast!) því hvaða hlutverki þeim var ætlað að gegna í ferlinu; þeir létu undan þrýstingi, gerðu tóma vitleysu.

Einn viðmælenda Hjálmars benti á að þótt nýja hótelið yrði fjórar hæðir í stað þriggja (hún talaði alltaf um þrjár hæðir fremur en tvær hæðir og ris) þá yrði það ekki nema rúmum metra hærra en gert væri ráð fyrir í skipulaginu. Þegar ég heyrði þessi rök datt mér í hug að það væri einmitt þessi hugsunarháttur sem yrði handboltalandsliðinu að falli á slæma kaflanum. Menn gera ekki lengur það sem lagt var upp með heldur um það bil það sem talað var um. Menn skjóta niðri á markmanninn en ekki uppi, í stöngina en ekki í netið. Erlendis nefnist þessi hugsunarháttur agaleysi, hér á landi tölum við um að „slumpa“ á hlutina. Í huga okkar merkir 60 km hámarkshraði að við getum ekið á 70 til 80 km hraða, tvær hæðir og ris merkja fjórar hæðir. Þetta er skýringin á umferðarslysum, töpuðum landsleikjum, húsum sem skyggja á sólina.

Borgarstjórnarmeirihluti Sjálfstæðismanna og Framsóknarmanna fór ágætlega af stað í upphafi kjörtímabils en svo kom slæmi kaflinn. Andstæðingurinn gekk á lagið og sneri töpuðum leik sér í vil. En hvernig eigum við að túlka nýtt meirihlutasamstarf Vilhjálms Þ. Vilhjálmssonar og Ólafs F. Magnússonar? Er slæma kaflanum lokið? Væntanlega líta borgarfulltrúar Sjálfstæðisflokksins svo á. Þeir lofa því meira að segja að bæta fyrir slæma kaflann í skipulagsvinnunni varðandi Laugaveg 4-6. Þar stefnir þó í raun í áframhaldandi vitleysu. Síðbúin ákvörðun um verndun þessara húsa er ekki aðeins í ósamræmi við hæpnar samþykktir borgarinnar í þessu máli undanfarin misseri heldur er hún líka frávik frá deiliskipulaginu frá 2002.

Á Evrópumótinu í handbolta gekk íslenska liðinu verr en búist hafði verið við. Slæmi kaflinn var regla fremur en undantekning. Yfirstandandi kjörtímabil í borgarmálunum stefnir í sömu átt.
Stjórnmálamennirnir hafa gleymt því að hlutverk þeirra er að veita stórri liðsheild borgarstarfsmanna forystu. Enn og aftur fara nokkrir marklitlir mánuðir hjá þessu fólki í að turna ákvörðunum fyrri meirihluta. Hornamaður sem setið hefur á varamannabekknum er kominn í hlutverki leikstjórnanda. Leikurinn lítur út fyrir að vera tapaður, fyrir okkur
borgarbúa.

Ég mæli með ...

2008-01-16T21:39:00.000Z

... On Cecil Beach eftir Ian McEwan; hnitmiðuð, margbrotin saga um sambúð okkar kynjanna.
... Afleggjaranum eftir Auði Ólafsdóttur; seiðandi íkonamynd um hversdagsleg kraftaverk.
... Ólafs sögu Þórhallason eftir Eirík Laxdal; þurfti að bíða í 200 ár eftir að koma út á bók en miklu betra seint en aldrei.
... Jakob forlagasinna eftir Diderot; eins og gott vín, batnar eftir því sem hún eldist.
... Arthur and George eftir Julian Barnes; lesandi í góðum félagsskap tveggja ólíkra persóna og afburðarsnjalls höfundar.
... janúarmánuðum; þeir eru á einhvern undarlegan hátt í skjóli af jólunum.

Jólasálmur (brot)

2007-12-24T01:56:00.000Z

Um skóginn reikar soltinn refur, Rauðhetta litla er komin í feitt, snjókornin falla eitt og eitt, eingetið barn í vöggu sefur. ... Jónsi er sjaldan í fötum svörtum, sumir telja að Dow Jones hrapi, þótt Ríkissjóður sé rekinn með tapi, rennur glatt blóð í döprum hjörtum.

Morgun í Madison

2007-12-13T21:34:00.001Z

Taktur regnsins,
píp lestarinnar,
köld dagsbirtan,
rakinn í loftinu,

þessi gegnsæja lykt
með ótal gloppum
sem kaffiilmur
gæti frjóvgað.

St. Jonas og danska rannsóknin

2007-11-16T22:25:00.000Z

Líkt og Björn Th. Björnsson benti á fyrir margt löngu báru flutningarnir á beinum Jónasar Hallgrímssonar frá Danmörku til Íslands árið 1946 keim af þeirri kaþólsku trúarhefð sem kennd er við helga dóma. Einn kaflinn í bókinni Ferðalok: Skýrsla handa akademíu, sem ég sendi frá mér árið 2003, snýst um þessa ályktun. Þar gef ég ennfremur í skyn að Dagur íslenskrar tungu sverji sig með áþekkum hætti í ætt við þá hefð kaþólsku kirkjunnar að helga einstökum dýrlingum (og þeim fyrirbærum sem þeim tengjast) einn dag á ári. Aldrei hefur þetta verið jafngreinilegt og á hátíðarsamkomunni í Þjóðleikhúsinu fyrr í kvöld; um var að ræða trúarlega athöfn í pólitísku helgihaldi þjóðríkisins. Það vakti athygli mína að menntamálaráðherra tilkynnti við þetta tækifæri að frá og með næsta ári yrði 16. nóvember einn af opinberum fánadögum okkar. Það sem vakti þó enn meiri athygli mína í dag var löng frétt í Morgunblaðinu um beinaflutningana, frétt sem virðist hafa verið byggð á umfjöllun á vefsvæðinu Wikipediu (http://is.wikipedia.org/wiki/J%C3%B3nas_Hallgr%C3%ADmsson). Á báðum stöðum er því a.m.k. haldið fram að bein Jónasar hafi á síðari árum verið send til DNA-greiningar til Danmerkur. Eina heimildin fyrir þessari rannsókn er uppdiktað bréf í upphafi Ferðaloka, bréf sem ég þóttist viss um að sérhver lesandi áttaði sig á að væri fullkomlega írónískt. En nú er semsagt útlit fyrir að hálf þjóðin fari að trúa þessari vitleysu eins og nýju neti. Síðdegis hitti ég mann sem var að velta fyrir sér hvað hefði komið út úr þessari dönsku rannsókn, hvort hún sannaði að bein Jónasar væru bein Jónasar. Ég sagðist standa á gati.

Í veröld Ts'ui Pen

2007-11-01T21:37:00.000Z

Því er stundum haldið fram að mannskepnan geti ekki sætt sig við að deyja en ég held að því sé öðruvísi farið. Maðurinn sættir sig ekki við að lifa aðeins einu sinni. Okkur dreymir um að lifa öðru lífi en því sem okkur hefur fallið í skaut, ýmist til hliðar við það eða í stað þess. Slíkur draumur er stöðugt við það að rætast þegar við lesum skáldsögur, horfum á kvikmyndir, sækjum leikrit, hlýðum á tónlist eða látum okkur einfaldlega dreyma, í svefni eða vöku. Og vissulega verður hann líka að tímabundnum veruleika þegar við skiptum um vinnu, sundrum fjölskyldum okkar, stofnum til nýrra kynna eða flytjum með öðru móti úr einum heimi í annan. Til að hann raunverulega rætist þurfum við hins vegar að sigrast á þeirri hugmynd að tíminn sé einföld lína frá fortíð til framtíðar.

Í einni smásagna sinna segir Jorge Luis Borges frá kínverska spekingnum Ts'ui Pen sem trúir á óteljandi flokka tímans, óendanlegt net þar sem sérhver ónýttur möguleiki lífsins er jafn raunverulegur og þeir tiltölulega fáu sem komu í manns hlut. Í veröld Ts'ui Pen greinist tíminn viðstöðulaust í óteljandi framtíðir. Í bók sinni um drauma Einsteins lætur Alan Lightman sér nægja að gera ráð fyrir þremur slíkum þverstæðum framtíðum en þær verða að sjálfsögðu margfalt fleiri því að í hvert skipti sem ákvörðun er tekin „klofnar heimurinn í þrjá heima, sem allir hafa að geyma sama fólkið en búa þessu fólki mismunandi örlög“.

Þegar ég kynntist þessari hugmynd fyrst hló ég að henni, hjartanlega því að mér fannst hún svo skemmtileg. Síðan leið tíminn og ég fékk smám saman sterkar á tilfinninguna að í seilingarfjarlægð sitt til hvorrar handar liðu hin lífin mín öll, líkt og svartar skuggamyndir handan við hvítan plastdúk og ég þyrfti ekki nema að klóra með nöglinni í yfirborðið til að filman rofnaði. Kenndin greip mig heljartökum þegar leið mín lá þvert yfir götu týnds vina, gamallar kærustu eða inn á vinnustað sem ég hafði einhverju sinni tilheyrt. Fyrrum fylltist ég trega á slíkum krossgötum lífsins sem ég lifði og hins sem ég hafði misst af en nú fannst mér bara gott til þess að hugsa að í næstu tímavídd stæði ég í allt öðrum sporum, byggi í öðru húsi við aðra götu, væri kannski barnlaus, sorgbitnari, hamingjusamari, ríkari eða fátækari, meira lifandi eða einfaldlega dauður.

Okkur dreymir um að lifa öðru lífi en því sem okkur hefur fallið í skaut, með sama hætti og okkur langar til að horfa á aðra sjónvarpsstöð þegar dagskráin í þessari er orðin of fyrirsjáanleg eða auglýsingatíminn of langur. Ósjálfrátt fálmum við eftir fjarstýringunni til að skipta um rás.

Póstmódernisminn í Morgunblaðinu 1926

2007-10-07T18:42:00.000Z

Leikritið Sei personaggi in cerca d’autore eftir ítalska leikskáldið Luigi Pirandello naut mikilla vinsælda í Evrópu á þriðja áratug síðasta aldar. Verkið var frumsýnt á Ítalíu árið 1921 og gefið út á bók árið 1925. Ári síðar var það sett á svið hér á landi af Leikfélagi Reykjavíkur.

Í leikritinu segir frá hópi leikara sem eru að æfa eldra verk eftir Pirandello þegar inn í leikhúsið koma sex persónur eða hlutverk – Faðirinn, Móðirin, Sonurinn, Dóttirin, Drengurinn og Litla telpan. Faðirinn segir þau hafa dramatískri sögu að miðla og er að leita að höfundi sem getur fellt sögu þeirra í form.

Í fyrsta þætti verksins koma persónurnar eða hlutverkin „fram á sviðið og segja sögu sína, en leikendur horfa á,“ eins og segir í forvitnilegri umfjöllun í Morgunblaðinu frá þessum tíma. Leikstjórinn fer fljótt að velta fyrir sér hvort hlutverkin sem hann hefur fyrir framan sig séu nothæfur efniviður í leikrit og með hvaða hætti þurfi að breyta frásögn þeirra til að hægt sé að segja söguna á svið, „þjappa viðburðunum saman, og raða þeim niður í samfellt efni“, eins og hann orðar það á einum stað. Ein persónan, Sonurinn, er að vísu í vafa um þetta fyrirtæki. „Þér getið alveg reitt yður á það, herra leikstjóri, að ég er ekki á nokkurn hátt fallinn til leikmeðferðar, og að ég á alls ekki heima innan um þetta fólk,“ segir hann.

Leikstjórinn lætur þetta þó ekki aftra sér og í hléi fer hann afsíðis með persónunum sex og gerir uppkast að handriti. Í öðrum þætti verksins gera leikararnir nokkrar tilraunir til að leika samkvæmt þessu uppkasti senur úr lífi persónanna en þær hafa ýmsar athugasemdir við hlutverkaskipan og sviðsetninguna. „[Þ]ér hljótið þó að skilja,“ segir Faðirinn meðal annars við leikstjórann, „að það verður okkur hræðileg kvöl, þegar við nú erum, eins og þér sjáið okkur fyrir yður, í þessari mynd, með þessi andlit ...“ Síðar heldur þessi umræða áfram:

"Faðirinn: Ég dáist að leikurum yðar, herra leikstjóri, dáist að þeim ... bæði þessum manni þarna (bendir á fyrsta leikara) og þessari ungu konu (bendir á fyrstu leikkonu), en hitt veit ég, að það erum ekki við ...

Leikstjórinn: Nú, þó ekki! Það geta varla verið þið, þegar það eru leikararnir.

Faðirinn: Einmitt ... það eru leikararnir! Og bæði fara vel með hlutverk okkar. En í okkar augum verður það allt annað – þótt því sé ætlað að vera það sama, þá er það það ekki!"

Í þriðja þætti taka persónurnar að mestu aftur við hlutverkum sínum og þrátt fyrir stöðugar áminningar um að þann mun sem er á raunveruleikanum og hinni listrænu framsetningu hans hefur Pirandello í lok verksins ekki aðeins tekist að miðla til áhorfenda hinni dramatísku sögu persónanna heldur líka segja varpa ljósi á lögmál og eðli leikrænna uppsetninga.

Leikrit Pirandellos er ekki aðeins staðfesting þess að ýmis þau listbrögð sem menn hafa í seinni tíð viljað kenna við póstmódernisma eiga sér langa sögu, heldur einnig að Íslendingar hafi snemma verið með á nótunum í því efni. Um það vitnar eftirfarandi umsögn um leikritið sem birtist í Morgunblaðinu haustið 1926, skömmu áður en það var frumsýnt í Iðnó:

"Styrjöldin mikla hefir gert hvorutveggja, að sýkja hugsanalífið og vekja nýtt andlegt líf. – Allar fornar venjur riða í sessi. Nú efast menn um alt, sem áður hafa verið talin óyggjandi sannindi. [...] Þessi órói kemur ekki síst fram í listinni og hefir jafnvel náð til þeirrar listtegundar, sem bygð er á traustustum grundvelli, – en það er leiklistin. [...] Pirandello og skoðanabræður hans líta allsvörtum augum á lífið og tilveruna. Þeir efast um alt; ekki síst um þann „raunveruleika“, sem heimspekingar seinustu áratuga hafa reynt að setja í stað guðshugmyndarinnar, til að fá fótfestu. – Þeir efast um raunveruleika sjálfs sín, – efast jafnvel um þjáninguna. Ekkert er satt nje ósatt, ekkert varanlegt eða eilíft. – Líf vort er tilgangslaust og hlítir engum lögmálum. Mennirnir eru ekki það, sem þeir halda að þeir sjeu, – frekar það, sem þeir virðast vera í augum annara. Vitandi eða óvitandi erum vjer leikarar í sjónleiknum mikla, sem heitir Lífið. ... Í sjónleiknum „Sex verur leita að rithöfundi“ lýsir Pirandello sorgarleik seks vera, sem stundum virðast vera jarðneskar, stundum sálir jarðneskra, en eru þó í raun og veru hvorugt. [...] Pirandello hefir á óviðjafnanlegan hátt lýst efanum og örvæntingunni í sálarlífi nútímamanna, slegið ýmsu föstu, er önnur skáld hafa aðeins þorað að ympra á. – Hann getur ef til vill orðið fyrirrennari óborinna stórskálda, enda þótt mest af skáldskap hans falli í gleymsku."

sólstafir og úði

2007-09-27T21:35:00.000Z

geisli skýin skeinir skúrin stígur í vit spenntur regnbogi reynir og reynir að sýna lit

Nýr fylgihlutur fyrir Ipod

2007-09-26T11:51:00.000Z

Á veggspjöldum út um borgina má þessa dagana sjá auglýsingu fyrir nýja gerð af hinni tékknesku sjálfrennireið Skoda þar sem vakin er sérstök athygli á að í bílnum sé tenging fyrir Ipod. Enn og aftur er ég minntur á brandarann um Hafnfirðinginn sem var með frosk samgróinn við ennið. Þegar læknirinn sem skoðaði Hafnfirðinginn spurði hvernig þetta hefði gerst svaraði froskurinn: Þetta byrjaði sem bóla á rassinum á mér. Með áþekkum hætti er Skoda orðinn einn af mörgum fáanlegum fylgihlutum fyrir Ipod.

Pikkuplína kvöldsins

2007-09-25T17:17:00.000Z

Tíðkast nú hin breiðu spjótin.

Sáuð þið hana systur mína?

2007-09-14T00:29:00.000Z

Stefán Einarsson, sem kenndi bókmenntir um árabil í bandarískum háskóla, vann í kringum 1930 að ævisögu Halldórs Laxness. Á þessum tíma hafði Halldór sent frá sér tvær bækur sem skipta verulegu máli í höfundarverki hans, Vefarann mikla frá Kasmír og Alþýðubókina. Hugmyndin var sú að ævisagan kæmi út árið 1932, á þrítugsafmæli skáldsins. Halldór var áfram um þetta verkefni og bað vini sína m.a. um að senda Stefáni bréf sem hann (þ.e. Halldór) hefði skrifað þeim í gegnum tíðina. Þessi bréf urðu eins konar uppistaða í ævisögunni og þau og hún nýttust Peter Hallberg ákaflega vel þegar hann vann að bók sinni um æskuskáldskap Halldórs á sjötta áratugnum. En af hverju kom verk Stefáns ekki út á sínum tíma? Væntanlega vegna þess að Halldór lagðist gegn því eftir að hafa lesið handritið; honum þótti það of persónulegt og hefur líklega séð fyrir að það þjónaði ekki þeirri ímynd sem hann vildi skapa af sjálfum sér. Þegar maður les niðurlagið að verki Stefáns, sem varðveitt er á Landsbókasafninu, áttar maður sig fljótt á hvað truflaði Halldór. Þar segir meðal annars:

"Hitt mundi líklega þykja ganga öfugmæli næst, ef slegið væri upp á því, að rótin sem allur þessi kotroskni gróður sprytti upp af væri óróleiki sálarinnar og efasýki um eigin mátt og megin, þetta sálarástand sem á þýsku hefur verið kallað Minderwertigkeitsgefül, á ensku inferiority complex en á íslensku mætti ef til vill kalla undirmats-tilfinning (eða -samfléttu) af því að hún lýsir sér þannig að einstaklingurinn hefur það stöðugt á tilfinningunni að hann sé minna verður en aðrir, og þjáist í sífellu af þessari vanmáttatilfinningu sinni, sem hann þó ávallt reynir að yfirvinna á allan mögulegan hátt. Sumir sálfræðingar ætla að vanmáttartilfinning þessi verði til, þegar barnið verður þess fyrst vart, að það er ekki almáttugt, þ.e. þegar það fær ekki allar óskir sínar uppfylltar samstundis. Aðrir hyggja að undirmats- eða vanmáttartilfinningin eigi rætur sínar að rekja til veilu í líkamsbyggingunni (Adler) en hvort sem er, beinist öll viðleitni einstaklingsins sem riðinn er þessari möru fyrst og fremst að því að yfirbuga hana og losna við hana á einn eða annan hátt. ... Auðvitað knýr þessi tilfinning allra helst hurðir, þegar mest reynir á krafta einstaklingsins, en svíar nokkuð eftir því sem honum tekst að brjóta umhverfið til hlýðni við sig eða ná settum takmörkum. Eftir þennan formála mun nú auðveldara að skilja áhrif þau er Laxness varð fyrir 7 ára þegar móðir hans brenndi öllum skrifum hans. Því má bæta við að um sama leyti eignaðist hann litla systur, sem eflaust hefur dregið athygli og ástúð móður hans meira frá persónu hans en hann gat þá skilið og þolað. ..."

limra úr heita pottinum í kerlingarfjöllum

2007-08-26T23:51:00.000Z

átján í einum potti
eru í kattaþvotti
minna pottþétt
á afrískan rétt
sem eldar hottentotti

austfjarðarþokan

2007-08-10T19:49:00.000Z

þegar vætu veður í villu lóuþræll órólegur eður ákaflega sæll

Hætt á toppnum

2007-06-08T21:57:00.000Z

Tímaritið Lífsstíll barst inn um bréfalúguna mína í morgun. Þetta er glanstímarit og forsíðuviðtalið, sýndist mér, var við Sólveigu Pétursdóttur, fyrrum þingmann Sjálfstæðisflokksins. Yfirskrift viðtalsins á forsíðunni var svohljóðandi: "Hættir á toppnum." Lengra komst ég ekki með þennan fjölmiðil, ég taldi best að hætta að lesa á toppnum.

Pikkuplína kvöldsins

2007-05-25T11:27:00.001Z

"Skeljasandur, ekki satt?"

Íslensk bókmenntabókmenntasaga

2007-05-23T08:19:00.000Z

Íslensk bókmenntasaga er að minnsta kosti tvöföld í roðinu. Annar vegar er hún saga raunverulegra skálda, rithöfunda og þýðenda af báðum kynjum og textanna sem þau hafa skilið eftir sig undanfarnar ellefu aldir. Með orðinu „raunveruleg“ á ég við einstaklinga sem telja má víst að hafi átt sér áþreifalega tilvist, fæðst af líffræðilegri móður, andað að sér súrefni, aflað sér matar, gengið örna sinna og loks dáið drottni sínum. Hins vegar er hún saga ímyndaðra skálda, rithöfunda og þýðenda af báðum kynjum og textanna sem fullyrt er að þau hafi skilið eftir sig. Með orðinu „ímynduð“ á ég við persónur sem raunverulegu höfundarnir hafa skapað í verkum sínum, ekki af holdi og blóði, heldur úr orðum og eru í vissum skilningi ódauðlegar.

Í fyrrnefnda flokknum eru höfundar á borð við Hallgrím Pétursson og Steinunni Finnsdóttur, Jónas Hallgrímsson og Torfhildur Hólm, Þórberg Þórðarson og Svövu Jakobsdóttur, einstaklingar sem eru taldir upp í skáldatölum eða félagatali Rithöfundasambandsins. Verk þeirra eru viðfangsefni hefðbundinnar bókmenntasögurita. Í síðarefnda floknum eru nafntogaðar sögupersónur á borð við Egil Skallagrímsson og Ólaf Kárason, en líka minna þekktir höfundar á borð við Unni Marðardóttur, Egil Grímsson og Guðjón Ólafsson. Misjafnt er hve vel verk þessa hóps eru varðveitt og undir hælinn lagt hvort um þau sé fjallað í hefðbundinni bókmenntasögu, en það má vel hugsa sér að um þau og höfunda þeirra væri skrifuð sérstök bók, eins konar bókmenntabókmenntasaga, þar sem fjallað væri um strauma og stefnur í hinum ímyndaða íslenska bókmenntaheimi, frá fyrstu tíð til okkar daga.

Nú er að vísu fyrirsjáanlegt að íslensk bókmenntasaga og íslensk bókmenntabókmenntasaga kunni að skarast með ýmsum hætti, enda eru skilin á milli raunverulegra og ímyndaðra höfunda á köflum óljós. Þannig eru dæmi um það að skáld hafi skapað persónur sem heita sömu nöfnum og þekktir höfundar, í sumum tilvikum hafa skáld skapað persónur sem bera sömu nöfn og þau sjálf, enda þótt eitt og annað í persónulýsingunni komi illa heim og saman við æviferil þeirra og í enn öðrum tilvikum hafa skáld skrifað fyrstu persónu frásagnir í nafni skáldaðrar persónu, þannig að raunverulegur höfundur og ímyndaður hafa í raun skilið eftir sig samhljóða texta. Af þessum ástæðum kann að vera örðugt að gera greinarmun á Agli Skallagrímssyni í Eglu, Þórbergi Þórðarsyni í Íslenskum aðli og nafnlausum sögumanni smásögunnar „Grasaferðar“ og hinum raunverulegu einstaklingum Agli, Þórbergi og Jónasi Hallgrímssyni.

Sé þetta mál hugleitt betur má draga þá ályktun að allir raunverulegir höfundar séu í vissum skilningi einnig ímyndaðir, afurðir texta sem sem þeir sjálfir eða aðrir hafa skapað. Í því sambandi má vísa til þekktrar hugleiðingar eftir argentínska skáldið Jorge Luis Borges sem nefnist „Borges og ég“.„Það er hinum, honum Borges, sem dettur í hug ýmislegt,“ segir í upphafi þessa margræða texta, þar sem höfundurinn gerir tilraun til að greina á milli síns persónulega sjálfs – þess sem fer í gönguferðir um Buenos Aires, þykir gaman að stundarglösum, landakortum, upprunaorðabókum og kaffibragði – og þeirrar opinberu persónu sem skriflega heimildir skapast um – þess sem sækir um prófessorsstöðu, skrifar bókmenntir og verður að endingu viðfangsefni bókmenntasögunnar. En tilraunin er dæmd til að mistakast þar sem hinn opinberi Borges söðlar jafnt og þétt undir sig líf og áhugamál hins: „Mér er ómögulegt að vita,“ segir í lokaorðunum, „hvor okkar skrifar þessa blaðsíðu.“

Ef sjónarmið Borgesar væri lagt til grundvallar við ritun íslenskrar bókmenntabókmenntasögu er hætt við að hún yrði enn viðameira verkefni en ritun hefðbundinnar bókmenntasögu. Í henni væri, svo dæmi sé tekið, ekki nóg að gera grein fyrir sögumanni „Grasaferðar“ heldur einnig þeim persónlýsingum af Jónasi Hallgrímssyni sem bregður fyrir í ævisögu eftir Pál Valsson, ljóði eftir Hannes Pétursson og leikriti eftir Hallgrím Helgason. Það þyrfti síðan að taka afstöðu til þess hvort réttara væri að tala, líkt og Borges, um eina opinbera ímynd skáldsins, sem samsett er úr mörgum og margskonar textum, eða hvort eðlilegra væra að tala um marga ímyndaða Jónasa. Á hinn bóginn gætu rannsóknarspurningar íslenskrar bókmenntabókmenntasögu verið tiltölulega afmarkaðar. Ég sé fyrir mér verk sem fjallaði fyrst og fremst um sjálfsmynd íslenskra bókmennta; þær hugmyndir sem íslenskir höfundar hafa gert sér um stöðu skáldsins, hlutverk bókmenntanna í samfélaginu og þau skáldskaparfræði sem liggja einstökum verkum til grundvallar. Ég spái því ennfremur að niðurstaða rannsóknarinnar yrði sú að ímynduð íslensk skáld séu upp til hópa vafasamur pappír; ýmist lygarar eða þjófar, nema hvort tveggja sé.

Á undanförnum árum hafa komið út fimm bindi í Íslenskri bókmenntasögu hjá Mál og menningu. Þar sem verkið sem hér um ræðir yrði eins konar framhald þeirrar útgáfu legg ég til að það verði nefnt Íslensk bókmenntabókmenntasaga sex, lygar og þjófnaður.

Einu sinni einu sinni enn

2007-05-22T08:47:00.000Z

Gott kvöld öllsömul og velkomin á þessa kosningavöku sjónvarpsins, stemningin hérna í Helsinki er hreint út sagt mögnuð, enda styttist í að frambjóðendur stígi á svið, flytji loforð flokkanna, hver með sínu nefi, og fyrstu tölur fari að berast, þær koma í stafrófsröð, fyrst frá Austfjörðum, síðan Álandseyjum og Írak og nú er bara að bíða og sjá hvernig fer, veðbankar hafa verið að veðja á okkar mann enda hefur hann fullyrt að ef hann fái enginn atkvæði þá ætli hann ekki að vinna keppnina, en samkvæmt síðustu skoðannakönnunum gæti Ómar náð langt, nema Ske kynni að þeir Guðmundur Steingríms og Róbert komi á óvart í brekkusöngnum með Árna, og svo er Heiða auðvitað í baráttusæti með þetta líka fína lag eftir Dr. Gunna, en það er við ramman reip að draga, íslenski hópurinn hefur þurft að glíma við tæknileg mistök og í hópi erlendu keppendanna eru, auk fulltrúa hinna staðföstu þjóða, finsk skrímsli, rússneskar babúskur, ekkert landsbyggðarpakk, suður-amerískir innflytjendur og danskur söngfugl af íslenskum ættum, að ógleymdum hinum glysgjarna Boy George fjörutíu kílóum síðar - ég lýg þessu ekki: maðurinn hringsnýst eins og diskókúla á miðju sviðinu - enda heyrði ég því fleygt í vinstri-græna herberginu áðan að það sé bagalegt fyrir væntanlega stjórnarmyndun að okkar maður sé hvorki rauðhærður né ljóska en við tökum því eins og hverju öðru hundsbiti enda eigum við von á góðum gestum hingað í viðtal, nokkrum flokkseigendum, bresku Íslandsvinunum sem fylgdust með forkeppninni heima, ásamt netlögreglukórnum og hásum áhangendum handboltalandsliðsins og svo sýnum við upptökur frá kosningavökum víðsvegar um Hótel Borg, að ógleymdum þrautreyndum skemmtiatriðunum þeirra spaugstofumanna enda skiptir stöðugleikinn öllu, gleymum ekki að kosningar eru ekkert grín („ég er ekki að grínast“), þetta snýst um að kjósa betri framtíð, hefja allt annað líf á öðrum hnöttum, velja forystusauði fyrir íslenska þjóð, fella stóriðjustefnuna að nýjum orðaleppum, ekkert stopp á hana, hringja inn nýja tíma með gömlum tuggum, og stjórnmálafræðingarnar verða auðvitað á sínum stað til að lesa úr lófa þínum og segja álit sitt á auglýsingakostnaði fylkinganna, fylgissveiflum og klæðaburði keppenda, já svo að segja öllu nema auðvitað tónlistinni og pólitíkinni, enda algjör aukaatriði, mestu skiptir að opna hjarta sitt, fá yfirdrátt hjá gleðibankanum og selja sig dýrt, það er farið að vora hérna í Helsinki, gamli bærinn og hálendið á brunaútsölu, allt á að seljast nema hvað rúmlega þriðjungur vill Stjórnina áfram, þriðjungur vill Siggu Beinteins og restinni er nokk sama, svo framarlega sem pítsurnar komi á réttum tíma og fjarstýringin klikki ekki og svo vonumst við til að úrslitin liggi fyrir einhvern tímann um tíuleytið í kvöld eða fyrramálið, það verður sigurstund því allir flokkar eru bæði að missa fylgi og bæta við sig, allt eftir því við hvaða könnun er miðað, og það skemmtir ekki heldur fyrir að listahátíð var að hefjast, hér áðan rakst ég á skjögrandi álrisa á flækingi um miðbæinn, hann var með axlabönd og belti og nýbúinn að höggva strætisvagn í herðar niður, hélt tópaskröfuspjaldinu hátt á loft, bauðst til að spila bæði við brúðkaup og jarðarför ríkisstjórnarflokkanna þegar hann væri búinn með númerið sitt hér í kvöld og áður en við kvöddumst sagðist hann eiga von á því að norsku ráðherrarnir fengju mörg stig frá okkur að þessu sinni, enda hefðu Norðmenn lofað að sjá um landvarnirnar heima næstu tólfhundruð sextíu og tvö árin. Já, kæru áhorfendur, það er góður andi í íslenska hópnum, stöðug upplausn, sólin kemur upp fyrir allar aldir í fyrramálið og aldrei að vita nema að það hlaupi á snærið hjá okkur að þessu sinni.

(Þessi setning birtist upphaflega í Lesbók Morgunblaðsins 12. maí 2007)

Þetta gengur ekki Þröstur!

2007-05-20T20:52:00.000Z

Menningarvitinn Þröstur Helgason skrifar stutta umsögn um nýútkomið hefti af Skírni í Lesbók Morgunblaðsins 19. maí síðastliðinn og ítrekar þar skoðun sem hann hefur áður viðrað um þróun tímaritsins undanfarin ár. Mig langar að vitna í orð Þrastar:

"Skírnir er aftur kominn á ról eftir þónokkurn slappleika undanfarin ár. Það var eins og þetta gamla og virðulega tímarit fyndi sig ekki í samtímanum, þessari stríðhærðu, svipljótu, andstuttu, kenjóttu og önugu skepnu. Það er engu líkara en það forðaðist að horfast í augu við hana, þreifa á henni, hvað þá að takast á við hana. Skírnir var svo að segja í andarslitrunum þegar hann allt í einu reis upp við dogg og sagði: Þetta gengur ekki!

Halldór Guðmundsson tók við ritstjórn Skírnis á síðasta ári og hefur á skömmum tíma blásið nýju lífi í hann. Hann hefur tekið upp þráðinn þar sem Jón Karl Helgason og Róbert Haraldsson skildu við hann seint á síðasta áratug en það voru Ástráður Eysteinsson og Vilhjálmur Árnason sem höfðu hafið nútímagervingu tímaritsins á níunda áratugnum. Samtímamenningin, samfélag okkar og samtímaleg fræði fengu þá aukið vægi í því. Nokkurt bakslag kom í þessa ágætu þróun í ritstjórnartíð Sveins Yngva Egilssonar og Svavars Hrafns Svavarssonar en Halldór hefur náð að snúa aftur á sömu brautá skömmum tíma."

Nú mætti ætla að ég, sem einn af þeim ritstjórum sem Þröstur telur hafa tekið þátt í hinni lofsamlegu "nútímagervingu" Skírnis, gæti verið sáttur við þessa umsögn en svo er þó ekki. Ástæðan er sú að hún stenst ekki. Hún er annað hvort byggð á meinloku, óljósu minni eða tilfinningu Þrastar fyrir því hvernig efni Skírnis hafi þróast undanfarin 15-20 ár, en ekki vönduðu mati á þeim greinum sem birtust í þeim tólf heftum af tímaritinu sem þeir Sveinn Yngvi og Svavar ritstýrðu af miklum myndarskap á árunum 2000 til 2005.

Vissulega eru birtar á þessu tímabili, eins og öðrum í hinni löngu ogeinstæðu sögu Skírnis, margar stórmerkilegar greinar sem fjalla um hluti sem virðast ekki tilheyra þeim andstutta samtíma, sem Þröstur vill helst af öllu að Skírnir glími við. Þarna eru til dæmis greinar um norrænar rúnir, íslenskar fornbókmenntir og sögu, forngríska og kínverska heimspeki, kristna guðfræði, enska rómantík, og mótun íslenskrar nútímamenningar á fyrri hluta 20. aldar. Þarna eru einnig greinar um látna listamenn á borð við Halldór Laxness, Gunnar Gunnarsson, Jón Leifs, Stefán Hörð Grímsson og Geir Kristjánsson, svo dæmi séu nefnd. (Fjölbreytni sígilds efnis af þessu tagi í Skírni er lítið síðri en í Lesbókinni á þessu sama tímabili.) En þarna eru líka fjölmargar greinar sem fjalla um "samtímamenninguna, samfélag okkar og samtímaleg fræði", að minnsta kosti eins og ég skil þau hugtök.

Mig langar til að hvetja Þröst (og alla aðra sem ekki hafa gert það nú þegar) til að lesa grein Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar um rök fyrir veiðigjaldi, þar sem íslenska kvótakerfið er til umræðu, greinar Einars Más Jónssonar og Gunnars Karlssonar um þjóðernisumræðuna, greinar Birgis Hermannssonar og Sigurðar Líndals um íslenska forsetaembætið, greinar Úlfhildar Dagsdóttur um myndbönd Bjarkar og skáldskap Sjóns, greinar Sigurðar Kristinssonar og Kristjáns Árnasonar um íslenska málstefnu í samtímanum, greinar Lofts Guttormssonar og Sigurðar Gylfa Magnússonar um strauma og stefnur í sagnfræði, grein Björns Þorsteinssonar um Derrida og þróun lýðræðisins, greinar Sigríðar Þorgeirsdóttur um hæstaréttardóm um bann við einkadansi annars vegar og um Habermas og framtíð Evrópu hins vegar, grein Terrys Gunnell um þjóðtrú og þjóðsiði víetnamskra innflytjenda í Reykjavík, grein Sólveigar Önnu Bóasdóttur um kristna siðfræði hjónabandsins og ofbeldi gegn konum, grein Árna Bergmann um rússneskar samtímabókmenntir, grein Dagnýjar Kristjánsdóttur um sannar og lognar lesbíur í bókmenntum og listum, greinar Kristjáns Kristjánssonar og Stefáns Snævarr um réttlætiskenningar samtímaheimspekinga, grein Katrínar Jakobsdóttur um samfélag og þjóðerni í sögum Arnaldar Indriðasonar, grein Magnúsar Þorkels Bernharðssonar um fræðimennsku og málefni Mið-Austurlanda og grein Valgerðar Kr. Brynjólfsdóttur um sjálfsöguleg einkenni í verkum eftir Gyrði Elíasson. Þessi listi gæti vissulega verið lengri; á honum eiga til að mynda heima vandaðar greinar um íslenska myndlist sem hafa verið markviss þáttur í hverju Skírnishefti um árabil. Í tímaritinu á árunum 2000 til 2005 er fjallað um verk eftir Hannes Lárusson, Harald Jónsson, Huldu Hákon, Eggert Pétursson, Þorvald Þorsteinsson, Margréti H. Blöndal, Ólaf Elíasson, Ósk Vilhjálmsdóttur, Ólöfu Nordal, Halldór Ásgeirsson, Gabríelu Friðriksdóttur og Sigurð Guðmundsson.

Nú leikur mér forvitni á að vita hvort Þröstur, þegar hann verður búinn að lesa allar þessar greinar, verði jafn kenjóttur og önugur í garð þeirra Sveins Yngva og Svavars og í Lesbókinni um liðna helgi. Mun hann geta sagt, með góðri samvisku, að Skírnir hafi á undanförnum árum forðast að horfa íaugu við samtímann, þreifa á honum, hvað þá að takast á við hann?

Pikköpplína kvöldsins

2007-04-20T11:50:00.001Z

Alltaf í boltanum?

Hvaða skáldsaga hefst á þessum orðum?

2007-04-10T21:49:00.000Z

Þau sátu frá því laust eftir klukkan tvö svo að segja til sólarlags þetta langa ládauða lamandi heita síðdegi í september inni í því sem (KVENMANNSNAFN) kallaði enn skrifstofu því að faðir hennar hafði gert það - dimmu heitu loftlausu herbergi með alla gluggahlerana kyrfilega lokaða undanfarin fjörutíu og þrjú sumur vegna þess að einhver hafði staðhæft þegar hún var lítil að hitinn bærist með birtu og súgi, að það væri alltaf svalara í myrkrinu, en það var (eftir því sem sólin fékk jafnt og þétt betri aðgang að þessari hlið hússins) sundurstungið gulum geislaspjótum fullum af örfínum rykkornum sem (KARLMANNSNAFN) hélt að væru skrælnaðar málningaflögur sem hefðu þyrlast ósjálfrátt inn á milli rimlanna á hlerunum, líkt og vindurinn hefði feykt þeim.

Sjötti kafli

2007-03-27T21:27:00.000Z

Það var ekki fyrr en við Nathalia virtum fyrir okkur hitt líkið í sumarbústaðnum að til tíðinda dró að nýju. Þótt bústaðurinn væri tiltölulega skammt frá Þingvallabænum, suður með vatninu, þurftum við að aka í stórum krók þangað, fyrst til norðurs í átt að þjónustumiðstöðinni og síðan í suðvesturátt eftir þjóðveginum sem liggur til Reykjavíkur í drjúga stund áður en við komum að afleggjara sem lá aftur niður á vatninu. Á leiðinni suðu hugsanirnar eins og býflugnasveimur í hausnum á mér. Til að byrja með var ég á valdi þeirrar hugmyndar, sem Nathalia hafði viðrað, að við Íslendingar værum alltaf að lesa landslagið, „beint af bók skaparans“, eins og hún orðaði það. Orðin kölluðust einhvern veginn á við fleyga lýsingu Kristni sögu á kristnitökunni þegar fregnir berast af því til Þingvalla að eldgos sé hafið í Ölfusi og heiðnir menn túlka það samstundis á þá lund að goðin séu að tjá reiði sína yfir trúskiptunum. Að sumu leyti minnti senan mig á lýsingu Daníelsbókar á túlkun orðanna mene, mene, tekel ufarsin. Munurinn var reyndar sá að í okkar tilviki reis einhver upp til andsvara, gott ef það er ekki Snorri goði sem var svona fljótur að hugsa og spurði að bragði: „Hverju reiddust goðin er hraunið rann sem vér nú stöndum á?“ Hann benti með öðrum orðum á að mönnum væri í lófa lagið að mistúlka skilaboð æðri máttarvalda, jafnvel þótt þau væru skráð á bókfell sjálfrar náttúrunnar. Kannski les maður alltaf það út úr hlutunum sem maður vill lesa? Sjálfur hafði ég gert mér ósjálfráðan leik að því að finna stafina þrjá í fjögra stafi í nafni guðs YHV á vettvangi hins meinta glæps við Flosagjá, án þess að það merkti eitt eða neitt. Og ekki voru örnefnin í náttúrunni neitt ábyggilegri kennileiti. Séra Ævar hafi til að mynda farið með fleipur þegar hann fræddi Nathaliu um að hin forna söguhetja, Flosi Þórðarson, hefði stokkið yfir Flosagjá við Flosahlaup. Einn fyrirlesari á námskeiði sem ég hafði sótt um kristnitökuna hafði vakið sérstaka athygli á því að hvergi væri minnst á þetta fræga stökk í Njáls sögu. Flosi lendir að vísu ásamt liði í hörðum bardaga á þingi þegar menn reyna árangurslaust að fá hann og menn hans dæmda fyrir að hafa brennt Njál Þorgeirsson og fjölskyldu hans inni. En í stað þess að stökkva milli gjábakka, milli flekanna sem skilja heimsálfurnar tvær að, haltrar Flosi til Vatnsfellingabúðar eftir að hafa fengið spjótsodd í fótinn. Skömmu síðar er gert vopnahlé og daginn eftir gerð sátt um máli, síðan ríða menn heim.

Með góðum vilja mátti ef til vill finna einhver táknræn tengsl á milli brákaðra fótleggja hins látna og skeinunnar á fæti Flosa Þórðarsonar en einhvers staðar úr djúpum huga míns skaut nú upp kollinum lýsing Kristni þáttar á mannfórnum á Þingvöllum. Einn samnefnda minna hafði skrifað ritgerð um efnið í kristnitökunámkskeiðinu og sagt mér undan og ofan af henni yfir kaffibolla í einum frímínútunum. Samkvæmt Kristni þætti og fleiri heimildum tóku heiðnir menn sig til, þegar þeir sáu hvert stefndi í aðdragandi kristnitökunnar, og blótuðu tveimur mönnum úr hverjum landsfjórðungi, alls átta einstaklingum. Hétu þeir með þessum hætti á goðin að láta kristnina ekki ganga yfir landið. Allt kom þó fyrir ekki, kristni var lögtekin daginn eftir. Flestir síðari tíma fræðimenn og leikmenn hafa viljað hafna þessum vitnisburði, afgreiða hann sem kaþólskan róg um heiðna menn, eins og Halldór Laxness kemst víst einhvers staðar að orði. En þeir eru víst líka til sem telja frásögnina byggða á staðreyndum. Samnemandi minn vitnaði ítrekað í skrif reynds og virts prófessors í þjóðfræði sem hafði ekki aðeins verið í þeim hópi heldur tengt frásögnina af mannblótinu á Þingvöllum öðrum blótssögum. Þær virtust benda til þess að blótin hefðu farið þannig fram að mönnum væri varpað fyrir björg eða hamra og botin bein þeirra. Limlestingin kallast á við heiðnar heimildir þar sem gert er ráð fyrir að heimurinn hefði verið byggð úr sundurhlutuðum líkama aldraðs jötuns; „úr beinum björg, himinn úr hausi en úr svita sjór“, eins og segir í eddukvæðinu Vafþrúðnismálum. Prófessorinn taldi í hæsta máta eðlilegt að heiðnir menn skyldu setja þessa sköpunarsögu, hið upprunalega mannblót, á svið þegar heimur þeirra væri í uppnámi. Nú leið að því að þúsund ára afmæli kristnitökunnar yrði fagnað á Þingvöllum. Var hugsanlegt að limlest líkið í gjánni tengdist andhverfu þessara sömu tímamóta, endalokum heiðins siðar á Íslandi?

Ég hrökk upp úr þessum ljóta draumi við það að rauð afturljós Svörtu Maríunnar hurfu skyndilega af veginum fyrir framan mig. Hún hafði beygt inn á malarafleggjarann sem lá niður að vatninu. Á báðar hendur risu skuggar stórra og lítilla sumarbústaða. Klukkan var farin að ganga ellefu, nóttin var að ljúka við að breiða sæng sína yfir landið en í suðvestri mátti þó greina blóðgaða birtu deyjandi dags blandast ljósum ljósum borgarinnar.

Fimmti kafli

2007-03-27T21:23:00.000Z

Séra Ævar fræddi okkur um að hann héti Flosahlaup, staðurinn þar sem styst var á milli bakkanna í austari kvísl gjárinnar. „Hún er reyndar kölluð Nikulásargjá á þessum kafla en Peningagjá hérna í kringum brúnna. Flosagjá er hins vegar það heiti sem notað er um gjánna alla.“

Við stóðum enn á ný á brúnni. Það var orðið of rökkvað til að leita fleiri verksummerkja, rannsókn okkar á spönginni hafði reynst árangurslaus, Margrét svaf sem fyrr.

Nathalia hafði orðið undrandi þegar hún uppgötvaði að hverju ég var að gæta í lögreglubílnum og gert sér sérstaka ferð að honum með luktina til að virða barnið fyrir sér. Ekki minnkaði undrunin þegar hún komst að því að ég hefði ættleitt þessa bróðurdóttur mína eftir að foreldrar hennar létust. Það var ekki fyrr eftir ítrekaðar tilraunir að mér tókst loks að beina talinu að öðru, það er að segja örnefnunum þarna umhverfis okkur, á þeirri forsendu að þau gætu varpað ljósi á drukknun útlendingsins. Enda kom upp úr kafinu að nafn Nikulásargjár var dregið af sýslumanni sem hét Nikulás og hafði drekkt sér þarna upp úr miðri átjándu öld.

„Hann fannst hérna norður af, á stað sem nefndur er Nikulásarpyttur,“ sagði presturinn með kvenlegu látbragði og leit á Nathaliu.

„Nikulásarpytlur,“ át hún upp eftir honum. „Gott og vel. Og nafnið Peningagjá skýrir sig sjálft, það hlýtur að vera frekar nýlegt. Menn hafa varla byrjað að drekkja smápeningum hérna fyrr en á síðustu öld. En hvers vegna Flosagjá? Er það eftir einhverjum Flosa?“

„Já“ skaut ég inn í. „Er hún ekki nefnd eftir Flosa Þórðarsyni?“ Séra Ævar kinkaði kolli.

„Og var hann líka sýslumaður?“ spurði hún.

„Nei, ekki beinlínis,“ sagði presturinn. „Hann er persóna í Njálu, frægustu Íslendingasögunni, og er þar lýst sem valdamiklum miðaldahöfðingja.“

„Og drukknaði hann hérna líka?“

„Nei, reyndar ekki,“ svaraði presturinn. „Nafn gjárinnar sprettur af því að Flosi stökk yfir hana. Hann lenti í átökum á sumarþingi, skömmu eftir kristnitökuna árið 1000, það brast flótti í lið hans og hann kom sér undan með því að stökkva hér á milli bakkanna á Nikulásargjá þar sem er styðst á milli þeirra. Þar heitir Flosahlaup.“

Í hálfrökkrinu hafði mér sýnst sem að mildilegt brosið á vörum Nathaliu breikkaði jafnt og þétt en nú réð hún ekki lengur við sig og skellti beinlínis upp úr.

„Þið Íslendingar eruð ótrúlegir,“ sagði hún, enn hlæjandi. „Það er ekki nóg með að þið skrifið og gefið út fleiri bækur en allir aðrir heldur er eins og þið getið lesið heilu og hálfu sögurnar út úr landslaginu og náttúrunni, beint af bók skaparans.“

Séra Ævar virtist taka þessu eins og hrósi og sagði drýgindalega að hann vissi nú eitt og annað um þetta svæði, eftir tólf ára þjónustu á staðnum. Það kæmi oftar en ekki í hans hlut að taka á móti ferðamönnum, ekki síst tignari gestum. Undanfarin vetur hefði verið óvenju annasamur að þessu leyti.

Ég sá hvert stefndi og greip fram í fyrir prestinum, sagði að við þyrftum að leggja af stað heim á leið, stelpan yrði að komst í rúmið og farþegi Nathaliu í krufningu. Fyrst yrðum við samt að skoða sumarbústaðinn þar sem hinn látni hefði dvalið. Lyklarnir í vasa hans hlytu að ganga að útidyrunum.

Það varð úr að presturinn vísaði veginn, hann setist í farþegasætið á Svörtu Maríunni við hlið Nathaliu, þau óku af stað, ég fylgdi í humátt á eftir á mínum lögreglubíl.

Margrét svaf ennþá vært þar í aftursætinu, ég kveikti á útvarpinu en slökkti strax á aftur, fegnastur því að eiga þögult stundarkorn með sjálfum mér.

Fjórði kafli

2007-03-16T21:20:00.000Z

Líkami hins látna var auðvitað kominn úr augsýn undir brúnna. Nathalia var fyrst til að átta sig. Það tók okkur röskar tíu mínútur að slæða líkið upp úr gjánni, leggja það á börur og stinga því inn í svartan sendibílinn. Þetta reynist vera roskinn maður. Hann var með stóran skurð á enni, báðir lærleggir hans voru brákaðir eða brotnir, hendurnar voru hruflaðar og húðin farin að láta á sjá eftir langa legu í vatninu. Augun voru galopin og báru mesta ábyrgð á þeim undrunarsvip sem var á andlitinu. Í öðrum buxnavasanum var lyklakippa með tveimur lyklum, aðrir vasar voru tómir. Séra Ævar fylgdist með álengdar og reykti pípuna sína á meðan hugur minn vóg salt á milli óhugnaðar yfir þessari yfirþyrmandi návist dauðans og aðdáunar á því hve hreint Nathalia gekk til verks.

Á meðan við vorum að bauka með holdvott líkið settist sólin. Það var ljóst að ekki ynnist langur tími til vettvangskönnunar en við höfðum einsett okkur að finna staðinn þar sem hinn látni hafði fallið í vatnið. Okkur datt helst í hug að hann hefði reynt að stökkva yfir gjánna norður af brúnni en vanmetið fjarlægðina milli bakkanna. Nathalia gerðir sér vonir um að finna blóðbletti, húðflyksur eða efnistrefjar á hraunnybbum öðrum hvorum megin. Ef það tækist væri komin staðfesting á kenningu okkar, „einhver merki um banaslys, jafn ótvíræð og reykur er merki um eld,“ eins og hún komst að orði.

Hún talaði góða íslensku en með sterkum hreim og einhverjum seiðandi söng sem átti fremur upptök í örlátum persónuleika hennar en hljómi móðurmálsins sem ég skynjaði seinna að væri slóvenska. Það var eins og í hverri setningu byggi einhver dulinn fögnuður, sem var reyndar ákaflega óviðeigandi eins og á stóð.

Ég sótti lukt í skottið á lögreglubílnum mínum, gætti enn á ný að Margréti og spurði séra Ævar hvort hann nennti að hafa auga með stelpunni að meðan við könnuðum gjábakkana. Hann sagði það auðsótt mál og tróð aftur í pípuna.

Við gengum yfir brúna og upp með bakkanum vestanmegin, eftir mjóum mosavöxnum hraunrima eða spöng sem lá á milli gjárinnar þar sem líkið hafði fundist og annarrar gjár sem lá samhliða henni ögn vestar. Í raun voru þetta tvær kvíslar stærri gjár sem myndaði teygt og togað Y í grófa hraunbreiðuna. Í loftinu var mild rotnunarlykt, frostið var nýlega farið úr jarðveginum og angan haustsins enn að losna úr viðjum.

Nathalia réð ferðinni. Hún hélt á luktinni enda hafði hún óneitanlega meiri reynslu en ég við þessar aðstæður. Ég gekk í humátt á eftir og gætti þess að feta nákvæmlega í fótspor hennar í viðkvæmum mosanum. Við sáum engin önnur fótspor þarna og fundum engin ummerki um slys, ekki einu sinni þar sem mjóst var milli bakkanna í austari gjákvíslinni.

Við vorum komin vel áleiðis þegar gæsahópur kom fljúgandi að baki okkar með draugalegum vængjaslætti. Forystugæsin kvakaði ámáttlega um leið og hún sveif yfir höfuð mitt, mér sýndist að sex gæsir fylgdu henni á hvora hlið. Þær mynduðu í óreglulega ör eða V sem hreyfðist hratt til norðurs á fjólubláum himninum.

„Kannski eru þær að vísa okkur veginn,“ sagði ég og benti fram fyrir okkur. „Hann gæti hafa dottið í vatnið hérna fyrir norðan.“

Nathalia gegndi engu. Hún hafði sest á hækjur sér á tánni þar sem kvíslarnar tvær sameinuðust og lýsti í kringum sig.

„Erum við ekki á flekaskilum?“ spurði hún allt í einu og beindi ljósinu framan í mig. „Ég hef aldrei komið hingað fyrr en las eitt sinn það er á Þingvöllum sem Ameríka og Evrópa mætast.“
Ég kinkaði kolli. „Þú sérð hamraveggina hérna í vestri og austri. Menn telja að fyrir nokkur þúsund árum hafi verið misfellulaus hraunslétta á milli þeirra en vegna togstreitu flekanna, sem rekur hvorn frá öðrum til austurs og vestur, hafi hún sprungið og sigið þannig að stór dalur myndaðist. Síðar hafi nýtt hraun runnið hér norðan að og fyllt dalinn en vegna landreksins hafa síðan nýjar gjár og sigdalir orðið til.“

„Og þessi klofna gjá,“ hélt hún áfram, „er þá eins og vasaútgáfa af öllu þessu, ekki satt? Einhvern tímann hefur hraunið sitt hvorum megin við gjánna verið samfellt, það hefur mátt ganga hérna yfir. Nú þarf maður að hlaupa og stökkva milli heimsálfanna. Og heimsálfarnir eru svo langt hvor frá öðrum að það er alls ekki víst að maður komist yfir.“

„Að minnsta kosti ekki ef maður er kominn á efri ár,“ sagði ég og fór í fyrsta sinn að efast um að hinn látni hefði gert slíka tilraun, ótilneyddur. Hann hlaut að hafa vitað af veginum sem krækti upp fyrir vestari kvíslina og af brúnni sem lá yfir þá austari, líkt og bandstrik í há H milli svartra gjábakkanna. En ég hélt þeirri hugsun fyrir sjálfan mig í bili.

Þriðji kafli

2007-03-13T20:27:00.000Z

Orð séra Ævars, „svart á hvítu“, stungu mig ósjálfrátt og héldu áfram að trufla mig á meðan Svarta Marían ók inn á bílastæðið, Natalia gekk í átt til okkar, já raunar allt þar til við fundum líkið að nýju. Orðasambandið vakti upp minningu um óvenjulegar umræður sem höfðu orðið í einum tímanum í námskeiði um sannfræði Gamla testamentisins á vorönn fyrsta árið mitt í guðfræðinni. Daníelsbók var til umræðu, þar á meðal draumar Nebúkadnesars konungs í Babýlon og túlkanir Daníels á þeim. Einum nemandanum, rauðhærðnum náunga sem átti að baki endasleppt nám í félagsvísindum, þótti forvitnilegt að beita draumakenningum sálfræðinnar á þessa frásögn Biblíunnar. Kennarinn, miðaldra kona sem hafði nýlega lokið doktorsprófi í sögu og guðfræði í Bandaríkjunum, lét þetta ekki slá sig út af lagnu. Hún gat bent á fleiri en eitt rit þar sem þeim Daníel og Freud var teflt saman og eyddi smám saman þessu tali. Einhvern veginn plægðu þessi orðaskipti þó akurinn fyrir umræður um frásögnina um „letrið á veggnum“ sem fylgir í kjölfar draumfara konungsins í Daníelsbók.

Þar segir frá því þegar sonur hans og arftaki, Belsasar, heldur fjölmennt drykkjuboð og lætur skenkja víninu í gullker og silfurker sem Nebúkadnesar hafði tekið úr musterinu í Jerúsalem, húsi Guðs. Úr þessum helgu kaleikum drekka síðan Belsasar og gestir hans, en meðal þeirra eru þúsundir betri borgara, auk eiginkvenna og hjákvenna konungsins. En þá gerast undur og stórmerki: „Á sömu stundu komu fram fingur af mannshendi og rituðu á kalkið á veggnum í konungshöllinni, gegnt ljósastikunni, og konungurinn sá fingur handarinnar, sem ritaði.“
Kennarinn minnti á að þessi saga um skrift Guðs á hallarveggnum í Babýlon væri grundvöllur algengs ensks orðatiltækis, „the writing on the wall“, sem vísar til þess að eitthvað hafi verið gefið kýrskýrt til kynna.

„Áttu við svart á hvítu?“ spurði ég þá, hugsunarlaust og datt samstundis í hug hvort íslenska orðatiltækið hefði sama uppruna. Biblían lá opin fyrir framan mig á borðinu og þótt þar væru engir litir nefndir mátti gera ráð fyrir að kalkaður veggurinn væri hvítur og að fingurinn hefði skilið eftir sig svartar rákir. Áður en mér gæfist tóm til að spyrja kennarann nánar út í þennan möguleika skaut rauðhærði freudistinn hins vegar fram annarri og öllu beittari spurningu.
„Hvernig gátu menn verið vissir um að Guð væri þarna að verki?“

„Túlkun Daníels á letrinu leiddi það í ljós,“ svaraði kennarinn að bragði. „Á vegginn voru skrifuð fjögur orð – mene, mene, tekel ufarsin – sem merkja: Guð hefur talið ríkisár þín og leitt þau til enda; þú ert veginn og léttvægur fundinn, ríki þínu verður sundrað og það gefið Medum og Persum.“

Rauðhaus var ekki af baki dottinn. Hann hafði augljóslega velt þessum málum fyrir sér áður en hann mætti í tímann: „En hvers vegna ættum við að trúa á þessa túlkun Daníels? Hann var eini maðurinn á staðnum sem þóttist geta skilið letið á veggnum. Það var enginn fær um að ganga úr skugga um að lestur hans á orðunum væri réttur, hvorki særingarmenn né stjörnuspekingar hirðarinnar. Hann gat gert það sem hann lysti við þessi tákn.“

„Þú mátt ekki gleyma því,“ sagði kennarinn eftir svolitla umhugsun, „að túlkun Daníels á letrinu kom heim og saman við það sem síðar gerðist. Belsasar konungur var drepinn næstu nótt og við ríkinu tóku síðan Medar og Persar.“

„Það sannar ekki nokkurn skapaðan hlut. Morðið á Belsasar getur vel hafa verið innblásið af túlkun Daníels, en ekki öfugt.“

Fyrr en varði var allur hópurinn farinn að blanda sér í þessar deilur. Einn kvennemandinn minnti á spádóma nornanna í Macbeth, leikriti Shakespears, sem hafa áhrif á athafnir aðalpersóna verksins. Macbeth og lafði Macbeth gera allt sem í þeirra valdi stendur til að láta spádómanna rætast og verða í raun fórnarlömb sinnar eigin viðleitni.

Freudistinn benti jafnframt á að þessar yfirnáttúrulegu aðstæður – það að mannshendi skuli birtast fyrirvaralaust og fara að rita með fingri í kalkið – væru ef til vill skýranlegar í ljósi þess að þarna var vín haft um hönd. Í rauninni væri það einungis Belsasar konungur sem sæi fingur handarinnar að störfum og samkvæmt lýsingu Daníelsbókar gæti hann verið haldinn því sem á latínu er kallað delerium tremes. „Þetta er augljóslega fársjúkur konungur,“ kallaði hann hálfvegis og las ákafur upp úr kaflanu: „Þá gjörðist konungur litverpur, og hugsanir hans skelfdu hann, og var sem mjaðmaliðir hans gengju sundur, og kné hans skulfu.“

Einhverjir brugðust til andsvara og fyrr en varði fóru umræðurnar út um þúfur, kennarinn horfði aðgerðarlaus á og hafði greinilega lúmskt gaman af því að námsefnið skyldi vekja þennan áhuga. Skömmu síðar hringdi bjallan og þegar við mættum í næstu kennslustund tveimur dögum síðar var Hósea á dagskrá en Daníel virtist öllum gleymdur og grafinn.
Nema náttúrlega mér.

Í fyrsta lagi var ég orðinn sannfærður um að orðalagið „svart á hvítu“, ef það ætti á annað borð upptök sín í Daníelsbók, værir meira en lítið varhugavert. Jafnvel þótt dregin hafi verið upp svört tákn í hvítt kalkið í veislu Belsasars konungs þá reyndist skrift Guðs svo torræð að helstu spekingar ríkisins áttu bágt með að lesa hana, hvað þá aðrir. Þess vegna vantreysti ég alltaf orðum fólks þegar það sagðist geta sýnt fram á eitthvað svart á hvítu.

Í öðru lagi fannst mér töluvert til í þeirri kenningu að Daníel hefði sjálfdæmi um merkingu táknanna á veggnum. Og jafnvel þótt hann hafi haft á réttu að standa um orðin fjögur, mene, mene, tekel ufarsin, þá var ekki laust við að hann læsi full mikið út úr þeim. Að vissu leyti minnti hann mig á þann langa ættlegg guðfræðinga sem hafa ekki aðeins gengið að því sem vísu að Biblían geymi orð Guðs heldur lagt út frá þeim eftir efnum og ástæðum hverju sinni. Drottinn hefur fellt dóm yfir þér, dagar þínir eru taldir, ekki halda að þú sért eitthvað, ríkidæmi þitt er hverfult. En hvað ef Daníel skjátlaðist, hvað ef hann var ekki læs á letrið eða læsi of mikið út úr því? Hvað ef orðin mene, mene, tekel ufarsin merktu einfaldlega foli, foli, fótalipri?

Í raun var þetta grundvallarspurning guðfræðinnar. En ég þóttist viss um að séra Ævar hefði aldrei velt henni fyrir sér. Hvorki alsgáður né ódrukkinn.

Annar kafli

2007-03-06T20:37:00.000Z

Hún sagðist heita Natalia og brosti um leið og hún bauð okkur gott kvöld. Hrukkurnar í kringum stór augun bentu til þess að hún væri ívið eldri en mér hafði sýnst þegar hún steig út úr svörtum sendibílnum; hún var grannvaxin, með dökkan drengjakoll og það var eitthvað spengilegt við göngulagið, eins og hún hefði stundað fimleika sem unglingur.

Við presturinn höfðum verið sammála um að bíða eftir liðaukanum úr Reykjavík og þessar tuttugu mínútur sem liðu áður en hann barst ræddum við meðal annars um Kristnihátíð sem átti að fara fram þarna á völlunum um sumarið. Fáir dagar voru liðnir síðan fulltrúar úr undirbúningsnefndinni höfðu heimsótt okkur lögreglumennina á Selfossi til að fara yfir ýmis skipulagsmál, einkum þau sem vörðuðu umferðarstjórn. Menn voru staðráðnir í að koma í veg fyrir öngþveitið sem skapast hafði sex árum áður þegar haldið var upp á fimmtíu ára lýðveldisafmælið og þúsundir manna sátu föst í bílum sínum úti á þjóðvegunum svo klukkutímum skipti á meðan hátíðardagskráin rann sitt skeið á enda.

„Þjóðvegahátíðin mikla,“ gall við í prestinum, „verður lengi í minnum höfð. Mig grunar satt að segja að klúðrið þarna um árið standi í vegi fyrir að fólk mæti hingað í sumar.“

Ég reyndi að andmæla og var þó innst inni jafn svartsýnn og séra Ævar. En það varð ekki aftur snúið; ráðist hafði verið í umfangsmiklar vegaframkvæmdir og á völlunum sem við okkur blöstu af brúnni virtst endurnýjun göngustíga og smíði aðalsviðsins þegar hafin.

„Og samt verður þjóðgarðurinn undirlagður,“ sagði presturinn og benti í kringum sig. „Listaverkum verður dreift um allt, meira að segja þarna uppi í Stekkjargjá þar sem vaninn var að hálshöggva brotamenn hér áður fyrr. Ég er mest hissa á að þeir skuli ekki setja á svið svosem eins og eina galdrabrennu hérna í Brenngjá eða drekkja nokkrum heiðingjum ...“ Það var greinilegt að hann hafði verið búinn að gleyma ástæðunni fyrir veru minni hjá honum þarna á brúnni en svo minnt hann sig óvart á hana með eigin orðum og setti hljóðan. Hann krossaði sig ósjálfrátt að kaþólskum sið og tautaði eitthvað fyrir munni sér sem mér fannst vel getað verið latína.

Ég hafði raunar líka gleymt stund og stað. Ég bað séra Ævar um að afsaka mig og hljóp við fót að bílnum til að gæta að Margréti. Hún svaf ennþá vært en þegar ég opnaði dyrnar og þreifaði á höndum hennar voru þær kaldar viðkomu. Sem betur fer var teppi í skottinu, við hliðina á sjúkrakassanum. Ég breiddi það yfir stelpuna og ímyndaði mér ósjálfrátt hvað hana gæti verið að dreyma áður en ég læsti bílnum aftur.

Á leiðinni til baka sýndist mér að presturinn væri að stinga inn á sig pytlu þar sem hann stóð við vestari búarsporðinn. Ég ákvað að taka af skarið í samræðunum og spurði hvort hann hefði kynnt sér kenningar sem nýlega höfðu komið fram um þær leifar af krossi Krists sem ganga undir nafninu Titulus Crucis. Um er að ræða lúið tréspjald sem á að hafa verið neglt fyrir ofan Krist á krossinum með áletruninni: ÞESSI ER KONUNGUR GYÐINGA. Spjaldið hafði um aldir alda verið varðveitt í Santa Croce kapelunni í Gerusalemme í Róm sem helgur dómur en flestir töldu fráleitt að það væri ósvikið. En nú höfðu tveir virtir rithöfundar, svissneskur guðfræðingur og breskur blaðamaður, skrifað heila bók til að sanna að Titulus Crucis væri að öllum líkindum ósvikinn. Ég hafði pantað bókina á Netinu og var kominn vel áleiðis með hana.

Séra Ævar hnussaði yfir spurningu minni, sagði að einu leifarnar af krossi Krists sem sig varðaði um væru vel varðveittar í Nýja testamentinu og þó svo að honum þætti ýmislegt jákvætt við pápískuna þá hefði hann aldrei getað fellt sig við þá skurðgoðadýrkunn sem henni tengdist, í stóru og smáu. „Hún leiðir okkur aftur beinustu leið í heiðnina. Ég hef séð það sjálfur, svart á hvítu. En hvernig í ósköpunum stendur á því að þú ert að lesa þessi fræði?“ spurði hann svo og leit rannsakandi á mig. „Hafið þið lögreglumennirnir ekki nóg með gátur samtíðarinnar?“

Ég ætlaði að fara segja honum frá árunum mínum fjórum í guðfræðideildinni og harmleiknum sem leiddi mig aftur á heimaslóðirnar á Selfossi, í gamla sumarafleysingarstarfið. En einmitt þá var svörtum sendibíl ekið inn á planið. Svörtu Maríur höfðu þær verið kallaðir, bifreiðar af þessari tegund, en ég vissi ekki betur en að lögreglan, að minnsta kosti í Reykjavík, hefði tekið þær allar úr umferð. Þessi var reyndar ekki með neinum blikkljósum á þakinu en stjarnan var ennþá á sínum stað með sígildri áletrun: MEÐ LÖGUM SKAL LAND BYGGJA. Fyrir ofan hana stóð með hvítu letri: Tæknideild. En það var ekki fyrr en drepið hafði verið á vélinni og framljósin slökkt að ég áttaði mig á að bílstjórinn var kona. Ég var þó enn meira undrandi á að hún skyldi vera ein í bílnum.

„Er hinn látni enn á sínum stað?“ spurði Natalia eftir að hún hafði kynnt sig og horfði upp eftir gjánni.

„Já, það ætla ég að vona,“ sagði séra Ævar og benti niður í vatnið. En þar var ekki lengur neitt að sjá nema dökkt, glitrandi djúpið.

Fyrsti kafli

2007-03-02T22:06:00.001Z

Ég hægði ferðina þegar ég fór yfir rimlahliðið inn í þjóðgarðinn og slökkti á blikkandi ljósunum. Margrét var sofnuð í aftursætinu, hún hafði sungið B-I-B-L-Í-A í kappi við sírenurnar yfir Ölfusárbrúnna en um leið og við vorum komin út á þjóðveginn fór hún að tala við sjálfa sig. Ég tók ekki eftir því hvenær hún þagnaði.

Á vinstri hönd breiddi bláleitur vatnsflötur Þingvallavatns úr sér en framundan stóðu kunnugleg fjallavirki í kvöldsólinni. Austast og alhvítt var fjallið Skjaldbreiður en síðan röðuðu þau sér upp frá austri til vesturs, Ármannsfellið, Botnssúlurnar og Búrfell. Það var farið að skyggja.

Liðinn var röskur hálftími síðan Þingvallaprestur hringdi og tilkynnti að maður hefði fundist drukknaður í einni gjánni. Ég var einn á vakt, yfirlögregluþjónninn farinn heim í kvöldmat og hinir tveir lögreglumennirnir enn á þessu svokallaða páskanámskeiði í Kaupmannahöfn.

Ég teygði mig í skriffæri. „Eruð þið búnir að ná honum upp úr?“

„Nei. Ég er bara einn hér á svæðinu. Ég treysti mér ekki til að fiska hann upp úr án hjálpar. Það var augljóst á öllu að hann hefur legið lengi í vatninu.“

Mér virtist presturinn svolítið þvoglumæltur, datt í hug að hann hefði verið að drekka en ákvað að spyrja ekki út þá hlið málsins. „Veistu hver þetta er?“

„Já og nei.“

„Hvað áttu við?“

„Ég sá mann í eins yfirhöfn og hinn drukknaði á vappi hérna um svæðið í dymbilvikunni, en bara álengdar. Ég gaf mig aldrei á tal við hann. Mig grunar að þetta sé útlendingur sem gæti hafa dvalið í einhverjum af sumarbústöðunum hérna út með vatninu. En ég get ekki hengt mig upp á það.“

„Það ætlast heldur enginn til þess.“

Við slitum samtalinu hlæjandi. Ég hringdi í Ólaf yfirlögregluþjón. Hann var nýsestur að snæðingi.

Ólafur gaf sér góðan tíma til að klára að tyggja en spurði síðan hvort ég vildi ekki bara svara þessu útkalli upp á eigin spýtur. „Er þetta ekki tilvalið verkefni fyrir guðfræðinemann?“

Ég maldaði í móinn en staðreyndin var sú að mig hafði lengi dreymt um að fá að glíma við einhver flóknari mál en hraðaakstur og farsímanotkun undir stýri.

„Ég hringi í rannsóknarlögregluna fyrir sunnan,“ sagði hann, „og kanna hvort hún geti ekki sent mann og sjúkrabíl til að sækja hræið. Þetta verða fyrst og fremst einhver formsatriði. Skýrslutaka og bráðabirgðavettvangsrannsókn.

„Gott og vel, ég skal fara.“

Um leið og ég lagði á rann upp fyrir mér að ég hafði ekki pössun fyrir Margréti nema til klukkan rúmlega átta en frekar en að hringja aftur í Ólaf ákvað ég að taka stelpuna með. Hún yrði hvort sem er sofnuð áður við kæmum á leiðarenda og gæti vafalítið sofið í bílnum á meðan ég sinnti mínum skyldum. Ég kæmi væntanlega aftur heim á Selfoss fyrir miðnætti.

Eftir endilöngum vatnsbakkanum vestan til blikaði á ljós í sumarbústöðum. Vegurinn lá krákustígum í gegnum skógivaxið hraun en framundan glitti af og til í dökkan gjávegginn. Ég ók framhjá afleggjaranum upp að Þingvallarbænum og hótelinu en beygði út af þjóðveginum skömmu síðar við skilti sem á stóð IFlosagjá>.

Ég lagði bílnum á bílastæðinu. Við gjábakkann stóð lágvaxinn, skeggjaður maður í dökkum regnfrakka. Presturinn, væntanlega. Hann gekk í átt til mín. Í baksýnisspeglinum sá ég sofandi andlit Margrétar, höfuðið hvíldi á hægri öxlinni, hárlokkur hringaði sig við vinstri vangann. Ég opnaði rifu á glugganum farþegamegin, steig síðan út úr bílnum og læsti.

Það hafði stytt upp en það var sterkur vindstrekkingur að norðan.

„Heill og sæll, þú hlýtur að vera lögreglumaðurinn frá Selfossi.“ Það fór ekki á milli mála að djúp rödd prestsins var svolítið drafandi.

„Já, Hermann heiti ég. Þú hlýtur að vera séra Ævar?“

„Stendur heima.“

„Hvar er líkið?“

Presturinn benti aftur fyrir sig. „Hérna rétt hjá. Þegar ég kom auga á það fyrst var það aðeins lengra hér upp með en það hefur rekið í áttina að brúnni.“

Ég gekk á undan honum að gjánni. Vatnið stóð rúman metra fyrir neðan bakkann. Það var kristalstært og kyrrt og bar með sér að vera jökulkalt. Í vatnsyfirborðinu dormaði líflaus skuggi, mannsmynd klædd purpurarauðum vindjakka og dökkum buxum, hárlaus hvirfillinn blasti við, líkt og hinn látni væri að virða fyrir sér smápeningana sem blikuðu á gjábotninum.

Labbapabbastúfur

2007-02-10T19:16:00.000Z

Prakkaraleg sveitastelpa í sumargrasi, í bakgrunni vaxa berjabrekkur. Og samt er hún með húfu á hausnum. Hákon stendur kokhraustur fyrir framan orgelið í betri stofunni, spánný matrósarfötin með síðum ermum og stuttum skálmum. Forvitna barnið við steingarðinn, með strá í hendi - á góðri leið inn í ljóð eftir Stein Steinarr. Nýgreiddir á útidyratröppum horfa þeir í hlaup vélarinnar, sá eldri heldur hughreystandi í hönd litla bróður. Sunnudagur og Ásta litla styður brosandi fingrum við gráhvítan húsvegginn á Freyjugötu 10. Hattur ljósmyndarans undir eldhúsglugganum.

Þær hafa einkennilegt aðdráttarafl, ljósmyndir Trausta Ólafssonar af íslensku og færeysku börnunum sem eru nú annað hvort orðin gamalt fólk eða óljósar minningar þeirra sem þekktu þau. Líkt og glerplöturnar geymi ekki bara ljós og skugga heldur angan og áferð, jafnvel þyt í lofti. Myndirnar voru teknar á árunum 1918 til 1925 og eru nú varðveittar á Ljósmyndasafni Reykjavíkur ásamt öðrum myndum Trausta frá þessu tímabili.

Tvær myndir Trausta eru teknar á sama stað, utan við óþekkt timburhús sem klætt er svörtum tjörupappa. Á annarri sjáum við dökkklæddan dreng standa uppi á stól, hann horfir vonglöðum augum út í fjarskan, er í senn barnslegur og fullorðinslegur. Punkturinn í myndinni felst í tveimur karlmannshöndum sem styðja við strák. Pabbi vill vera viss um að sonurinn detti ekki, hann situr á hækjum sínum aftan við stólinn, skýlir sér bak við fyrirsætuna sem verður eins konar gríma, drengur í stað andlits hins fullorðna manns.

Þetta er ekki eina barnsmynd Trausta þar sem fyrirsætan stendur uppi á stól. Ein myndin er tekin úti á miðju túni, ljóshærð brosgrettin stúlkan á stólnum, móðirin með skotthúfu við hlið hennar viðbúin að grípa inn í ef undirstaðan bregst. Væntanlega hefur þrífótur myndavélarinnar útheimt þessa uppstillingu. Leikurinn til þess gerður að sýna barnið frá hvirfli til ilja.

En myndin af feðgununum framan við timburhúsið verður óvart ljósmynd af okkur öllum; pabbi styður við strákinn sinn, skýlir sér bak við barnið, án þess að dyljast. Þykjustufeluleikur. Feður og synir, kynslóð fram af kynslóð, gríma á grímu ofan.

Á hinni myndinni sjáum við þá báða, ásamt ljósklæddum litla bróður, og einhvern veginn kemur kankvísi pabba á óvart.

Þrá í augum

2007-02-10T18:57:00.000Z

Ef Sophia hefði horft fram væri myndin hér til hliðar líklega geymd í stöflum með miljónum annarra ljósmynda sem safnarar flokka ýmist með myndum af frægu fólki eða fögrum gyðjum. En hún var afdrifarík, hendingin (eða var það snarræði ljósmyndarans?) sem festi þetta skáskotna augnaráð á filmu. Í stað þess að sýna tvær gyðjur búa nú í myndinni allar aðrar myndir sama efnis. Hún afhjúpar í senn sitt eigið eðli og þrá okkar áhorfenda. Þetta er mynd af því að horfa og því að láta horfa á sig.

Þú fylgir augnaráði Sophiu Loren að hvelfdum barmi Jayne Mansfield, sem kjóllinn á fullt í fangi með að hemja, og virðir nú andlit Sophiu fyrir þér. Um varir þínar leikur tvírætt bros. Gyðjan hefur gleymt sér eitt andartak. Augun og munnsvipurinn koma upp um hana. Hún er þá bara mannleg, hugsarðu með sjálfum þér og reynir að geta þér til um hvaða kenndir hrærast innra með þessu hvíta brjósti undir svörtum kjólnum. En aðeins skamma stund, eða þar til þú sérð að þetta er spegill, spegilmyndin þín. Augu Sophiu nema óljósan fyrirburð sem gægist fram undir flegnu hálsmáli – eins nema augu þín svarta augasteina hennar. Augu hennar eru augu þín, kenndirnar í brjósti hennar bærast í þínu. Og bros þitt dofnar, eins og bros Jayne andspænis linsu myndavélarinnar. Það svíður undan þessum augum, öllum þessum augum.

Í bakgrunni myndarinnar af konunum tveimur standa tveir karlmenn, þeim hliðstæðir. Maðurinn næst Sophiu horfir inn í myndina á hvítklæddan þjón sem horfir fram, inn í linsu vélarinnar, líkt og Jayne. Það glampar á gleraugu þjónsins í rökkrinu, slaufan er örlítið skökk, hann heldur á hvítum klút í mittishæð. Þetta er önnur en ekki óskyld spegilmynd af áhorfandanum. Þú horfir á mann horfa á þjón – sérð þig sjá þig skýla þér í rökkrinu.

Annar hvítklæddur þjónn ber burt hlaðið fat. Það liggur brauðhleifur á miðju borði. Þar stendur líka vínflaska en glösin eru tóm. Þetta er engin venjuleg máltíð. Þetta er veisla fyrir augað. Hönd teygir sig hægra megin inn í neðra horn myndrammans. Í hendinni er skeið. Barmur Jayne er innan seilingar en belgur skeiðarinnar beinist í aðra átt, út úr myndinnni, að ósýnilegum munni. Þannig birtir ferkantaður ramminn eðli og takmörk þeirrar hungruðu þrár sem horfir og fær aldrei sitt full.

Næst síðasta orðið

2007-02-03T14:31:00.000Z

Einn góðan veðurdag hætti ég að skrifa. Það verður líkt því að hætta ljótum kæk sem maður hefur tamið sér óafvitandi, eins og að plokka burtu nefhárin eða kreista fílapensla á upphandleggjunum, ávana sem er í raun ekkert annað en ósjálfráð tjáning á ójafnvæginu sem bærist innra. Kannski verða einhver eftirköst; andvökunætur eða martraðir sem maður vaknar upp frá í svitakófi en þegar frá líður mun hugurinn kyrrast, blóð streymir að nýju um stirðnaða vöða og ég tek smám saman eftir birtunni sem umlykur mig og öllum þessum litlu kraftaverkum í náttúrunni sem eiga sér stað hér í bakgarðinum.

Ég stóð lengi í þeirri trú að skrifin væru heilnæm, að í þeim fælist hreinsun eða göfgun hjartans, enda markmiðið ekkert minna en leitin að sannleikanum og tilgangi lífsins. Innst inni veit ég að þau eru vanabindandi flótti undan lífinu, tilraun til að vera einhver annar en maður er og ávinna þessu aukasjálfi ást og virðingu (eða andúð og hatur) fólks sem maður þekkir ekki neitt og myndi aldrei þekkja mann. Í verunni er ég breiskur, bláeygur og brothættur en þó fyrst og fremst hégómlegur, og þegar ég sit hérna og skrifa (meira að segja þessi orð) er ég að streða við að breiða yfir þá staðreynd. Skrifin eru skipulögð og langdregin lygi.

Einn góðan veðurdag hætti ég að skrifa. Það styttist í það. Frá árinu 1999 hef ég verið að hætta flestu öðru. Ég sagði fyrst upp starfi mínu hjá Stöðumælasjóði, ég hætti að ritstýra tímaritinu sem hafði útrýmt flestum frístundum undanfarin ár og dró mig smám saman út úr öllum þeim stjórnum og ráðum og félögum og hópum sem ég hafði blandað mér í. Ég sagði mig líka úr gagnagrunninnum og þjóðkirkjunni, hætti að stunda æfingar sjósundsklúbbsins og gerði misheppnaða tilraun til að hverfa af póstlistum fyrirtækja og stofnanna sem senda mér kynningarefni og boðskort. Á útidyrahurðinni fyrir ofan bréfalúguna er kurteisleg beiðni um að útburðarfólk ruslapósts láti þetta hús í friði. En það taka ekki allir mark á henni.

Þetta gerðist eiginlega ósjálfrátt. Það var ekki fyrr en einhver spurði mig hvað ég væri að sýsla og ég svaraði með því að telja upp allt sem ég væri hættur að gera að mynstrið blasti við. Fyrst hélt ég að þetta væru aldamótin, tilbrigði við 2000-vandann sem fólst í því að allir sem ég þekkti voru ýmist að skilja, skipta um vinnu, hætta að reykja eða flytja, líkt og það væru síðustu forvöð. Ég þekki svipaða tilhneigingu hjá sjálfum mér síðustu dagana fyrir ferðalög. Þá finnst mér að ég þurfi að ljúka öllum litlu verkefnunum sem setið hafa á hakanum svo vikum og mánuðum skipti; ég greiði gjaldfallna reikninga, skila bókum á bókasafnið, kem lagi á bókhaldið og geri við útiljósið, rétt eins og ég eigi ekki von á að snúa aftur. Og vorum við ekki að nálgast sambærileg tímamót, flugferð á vit hins óþekkta og flestir bara með miða aðra leiðina?

En aldamótin gengu um garð eins og hvaða dagar aðrir og áfram hef ég haldið að tálga niður líf mitt, ár frá ári, spón fyrir spón. Ég hef minnkað við mig í mat, fæ mér aldrei nema einu sinni á diskinn í kvöldmatnum og þegar ég fer út að borða hef ég aldrei lyst á að ljúka við skammtinn. Ég drekk bara vatn eða jurtate og stundum kemur fyrir að ég kasti upp því litla sem ég hef látið ofan í mig. Fólk er farið að hafa orð á því að ég sé að horast og líti illa út en mér finnst ég ekki hafa verið í jafn góðu ásigkomulagi síðan ég var barn.

Einn góðan veðurdag hætti ég að skrifa. Ég hef fengist við það undanfarin sextíu og þrjú ár, kannski ekki stöðugt en þó án langrar hvíldar. Afi kenndi mér að draga til stafs. Og lesa. Sumarið sem ég var fimm ára heimsótti ég skrifstofuna hans dag eftir dag, alltaf um svipað leyti, og hafði þaðan með mér ferkantaðan miða með bókstaf dagsins. Miðarnir voru laxableikir en á þá var skrifað með svörtum tússpenna. Ég tengi alltaf tússlykt við stafrófið.

Afi og amma bjuggu á næstu hæð fyrir neðan okkur. Skrifstofan hans afa var á sömu hæð handan stigagangsins, svolítið einkennileg í lögun með stórum hornglugga og brúnum flauelisgardínum. Hann sat á léttum skrifstofustól með leðuráklæði, sneri baki í gluggann og leit brosandi upp þegar ég kom inn. „Jæja, nafni,“ sagði hann og bauð mér að setjast. Hann handlék lítið tæki, snoturt mælingarhjól sem hann renndi eftir Reykjavíkurkortinu aftast í símaskránni. Hann hafði verið að spássera og var að glöggva sig á hve langt hann hefði gengið, hvort hann hefði nokkuð gengið of langt. Áður en hann færði niðurstöðuna inn í rúðustrikaða kompu stakk hann blýantinum í yddarann á borðbrúninni og bað mig um að snúa sveifinni. Ég sá spæninn safnast saman í glerhólfi neðst og hugsaði um hvernig yrði þar umhorfs ef ég stingi puttanum í gatið. Svo liðu nokkrar mínútur og þá var ég kominn aftur fram á gang, þaut upp gljábónaðann stigann á sokkaleistunum með bleikan miðann í höndunum og á honum stórt og ilmandi Æ.

Einn góðan veðurdag hætti ég að skrifa og byrja vonandi að lifa. Þetta tvennt fer ekki saman, ekki í mínu tilviki. Í fyrsta þætti La Boheme er reyndar annað gefið í skyn. Mimi er nýkomin inn fyrir dyragættina hjá Rodolfo, þau hafa aldrei sést áður, hann heldur um kaldar hendur hennar og segir henni deili á sér. „Hver er ég?“ spyr hann og svarar sjálfur jafnóðum: „Ég er skáld. Hvað geri ég? Ég skrifa. Og hvernig lifi ég? Ég lifi.“ Sagnirnar að skrifa og lifa ríma í ítalska frumtextanum, rétt eins og á íslenskunni: „Che cosa faccio? Scrivo. E come vivo? Vivo.“ Þetta er einhver hljómfegursta línan í allra óperunni en ég hef samt aldrei fellt mig við hana. Ég bíð eftir því að Rodolfo bregði út af vananum og syngi: „E como faccio? Vivo.“

Valgerður í skriðdrekanum?

2007-01-31T21:49:00.000Z

Af hverju tapaði Dukakis fyrir Bush? Auðvitað er engin ein rétt skýring á því, ekki fremur en á því af hverju íslenska landsliðið tapaði fyrir því danska í gær. Var það vegna þess að vörnin brást, vegna þess að markverðirnir vörðu ekki nægjanlega vel, vegna slæma kaflans í upphafi síðari hálfleiks, vegna misheppnaðrar sendingar Loga í lok fyrri hluta framlengingar, eða vegna þess að stöngin í danska markinu var ekki alveg á réttum stað 15 sek. fyrir hin eiginlegu leikslok? Eða einfaldlega vegna þess að Danir skoruðu einu marki meira en Íslendingar?

Ég var búsettur í Bandaríkjunum þegar Dukakis tapaði fyrir Bush og fylgdist með fjölmiðlaumræðunni. Vissulega voru og eru margar kenningar uppi um það af hverju úrslitin urðu þessi. Margir kenna um afar neikvæðum auglýsingum í garð Dukakis, ýmsir vilja meina að úrslitin hafi ráðist þegar Bush kallaði Dukakis "Liberal" og Dukakis reyndi að þræta fyrir það (og viðurkenndi þar með að "Liberal" væri skammaryrði, Demókratar hafa ekki borið sitt barr síðar) og enn aðrir eru sannfærðir um að þegar Dukakis ætlaði að bæta ímynd sína og lét mynda sig í skriðdreka, eins og Bush hafði gert áður, þá hafi hann endanlega pissaði í skóinn sinn. Ekki bara vegna þess að hann þótti ótrúverðug stríðshetja heldur einnig vegna þess að hann var að reyna að fara í fötin hans Bush - hann var epígóni, eftirapari. Líklega eru allar þessar kenningar álíka mikill skáldskapur (og álíka sannar). Bush eldri sigraði endanlega vegna þess að hann fékk fleiri atkvæði en Dukakis (ólíkt Bush yngri, sem sigraði Gore þrátt fyrir að fá færri atkvæði).

Ástæðan fyrir pistlaskrifum mínum um forystukonur stjórnmálaflokkanna fimm á þessum vettvangi um helgina var ekki djúpstæður og langvarandi áhugi minn á klæðnaði stjórnmálakvenna og misjafnri færni þeirra í að bregða á leik með hin margvíslegu kyngervi (Siv er vissulega meistarinn á því sviði og hefur væntanlega lært þar meira af Madonnu en hinum belgísku tvíburabræðrum) heldur spratt hann af vangaveltum um hvort væri árangursríkara fyrir frambjóðendur í væntanlegum alþingiskosningum að ræða um stjórnmál af alvöru og ábyrgð, eða hvetja íslenska handboltamenn til dáða. Ég trúi því enn að Þorgerður Katrín hafi "grætt" fleiri atkvæði á því að sitja á þýskum áhorfendapöllum undanfarna daga en Ingibjörg Sólrún gerði með sinni einbeittu pólitísku ræðu á vettvangi Samfylkingarinnar.

Það getur vel verið að þessi skoðun beri vott um kaldhæðni, of litla trú á okkur kjósendum, of mikla trú á mátt ímyndanna (og karlrembu, auðvitað). Hitt er ljóst að sú kenning Ingibjargar Sólrúnar að Samfylkingin sé að tapa fylgi vegna þess að hún sé of pólitísk sver sig í sömu ættir. Og það sama gerir ferðaáætlun Valgerðar Sverrisdóttur utanríkisráðherra í vikunni. Eins og alþjóð sá sat Valgerður við hliðina á Þorgerði Katrínu á landsleik Dana og Íslendinga í gærkvöldi. Hún virðist (hugsanlega eftir að hafa lesið minn síðasta pistil á heimasíðu Björns Inga Hrafnssonar) hafa sannfærst um að það væri snjall leikur (og örugglega góð skemmtun líka) að koma sér fyrir á þýsku áhorfendapöllunum. Og til að taka af öll tvímæli um það með hvoru liðinu hún hélt, eða í hvaða hlutverki hún var á leiknum, var Valgerður klædd í bláa, íslenska landsliðstreyju (Skafti og Skapti hefðu örugglega gefið henni prik fyrir þetta).

Nú er auðvitað of snemmt að dæma um hvort Valgerður hafi mjakað sér upp í fyrsta sætið í keppninni um hylli kjósenda með þessari leikfléttu eða hvort hún hafi gert sömu mistök og Dukakis um árið - gerst ótrúverðug epígóna. Staðreyndin er auðvitað sú að Þorgerður Katrín er þekktur handboltaunnandi, fyrrum keppandi í íþróttinni og gift fyrrum fyrirliða landsliðsins. Hún er eins og fiskur í vatni á heimsmeistaramótinu í handbolta. Ég man hins vegar ekki til þess að hafa séð til Valgerðar áður í eða á handboltaleik. Og þrátt fyrir góð tilþrif á köflum fannst mér hún ekki verða mjög sannfærandi í hlutverki einnar af strákunum okkar. Þar að auki tapaðist leikurinn; þetta varð ekki sú stund sigurs og sjálfstrausts sem vonir stóðu til að þetta yrði, ekki sú endurtekning á úrslitastund sjálfstæðisbaráttunnar sem beðið hafði verið eftir.

Hins vegar stóð Valgerður Þorgerði fyllilega á sporði við afhendingu Íslensku tónlistarverðlaunanna í Borgarleikhúsinu í Reykjavík sem voru í beinni útsendingu í Sjónvarpinu núna í kvöld. Hún hafði skipt um föt, klætt sig úr bláu landsliðstreyjunni og farið í smekklegan svartan blúndukjól með gegnsæjum ermum. Og nú verður spennandi að sjá hvaða stjórnmálakonur (eða karlar) láta ljós sitt skína næst þegar bein útsending er í sjónvarpinu, nánar tiltekið síðdegis á morgun þegar Íslendingar keppa við Rússa úti í Þýskalandi. Og hvernig þær (eða þeir) verða í tauinu.

Ein af strákunum okkar

2007-01-28T21:44:00.000Z

Kosningabaráttan er hafin og síðustu daga hef ég fylgst sérstaklega með forystukonum flokkanna fimm. Og rifjað upp baráttuna milli þeirra Dukakis og Bush um forsetaembættið í Bandaríkjunum haustið 1988. Bush sigraði, eins og flestir muna, enda þótt almennt væru menn sammála um að Dukakis hefði betri málstað. Skýringin var einföld, sögðu stjórnmálaskýrendur Vestanhafs. Úrslit kosninga ráðast ekki af málflutningi frambjóðenda heldur líkamstjáningu þeirra, því sem á ensku kallast body-language.

Á meðan Dukakis birtist kjósendum kvöld eftir kvöld í ræðustól, samanrekinn nagli, á skyrtunni, með uppbrettar ermar og áhyggjusvip á andlitinu, að úthúða keppinaut sínum, og minnti helst á mann sem var að grafa skurð, sást Bush brosandi að veifa til mannfjöldans, aftast í kosningalest flokksins undir bandarískum fánalitum, á grænni peysu í golfi, í vindjakka að stýra seglbát, að rúnta um æfingasvæði ameríska hersins með hausinn upp úr topplúgunni á skriðdreka, vel haldinn miðaldra maður, á ferð og flugi. Þegar bandaríska þjóðin virti nöfn þeirra fyrir sér í kjörklefanum í nóvember fannst henni að valið stæði á milli grjótpáls og lífsnautnamanns. Úrslitin voru ráðin.

Forystukonurnar fimm, hvernig hafa þær staðið sig síðustu daga?

5. sæti. Margrét Sverrisdóttir. Hún geislar eins og venjulega af sjálfstrausti og einurð þegar hún hittir Magnús Þór Hafsteinsson í Kastljósinu. En þegar hún bíður lægri hlut gagnvart honum í kosningunni um embætti varaformanns Frjálslynda flokksins er það í raun stærri ósigur fyrir flokkinn en hana. Manni verður endanlega ljóst að þarna er á ferðinni ófrjálslyndur félagsskapur sem er ekki samboðinn þessari sómakonu.

4. sæti. Katrín Jakobsdóttir birtist ekki í fjölmiðlum þessa síðustu daga, svo ég sæi til hennar. Ég hitti hana hins vegar í afmæli hjá sameiginlegum vini okkar og komst að því að hennar tími mun koma. Innan skamms verður hún meðal keppenda í Meistaranum á Stöð 2 hjá Loga Bergmann. Mig grunar að tvíburarnir, bræður hennar, hafi vissar áhyggjur af því að hún spilli góðu orðspori fjölskyldunnar úr Gettu betur. Á hinn bóginn þykist ég viss um að stigafjöldi hennar í Meistaranum muni skipta minna máli fyrir gengi Vinstri-grænna í kosningunum en sviðsframkoman. Þar getur hún valið á milli aðferðafræði Bush og Dukakis.

3. sæti. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir kemst í fréttir vegna ræðu sem hún heldur á lokuðum fundi á vettvangi Samfylkingarinnar. Hún segir þar að Samfylkingin sé að glata fylgi vegna þess að hún sé of pólitísk. Og samt heldur hún áfram að berja höfðinu við steininn, flytur hápólitíska ræðu sem snýst um Baugsmál og Byrgismál, vill draga stjórnarflokkana til ábyrgðar, skipta um húsbændur í Stjórnarráðinu, bæta samfélagið. Hún hefur greinilega ennþá sömu trú á Dukakis-leiðinni og hún hafði í Borgarnesi fyrir fjórum árum.

2. sæti. Við höfum öll séð myndir af Siv Friðleifsdóttur í leðrinu á mótorhjólinu, en á laugardag bætti hún um betur. Þá slær Fréttablaðið (eða öllu heldur Jakob Grétar Bjarnason) því upp að hún hlusti "á Eminem þegar hún fer út að skokka, auk þess sem Sex Bomb og The Heat is On gera sitt gagn". Fyrirsögn greinarinnar er "Rappandi ráðherra skokkar á Seltjarnarnesi". Eini gallinn er sá að myndin sem fylgir fréttinni er af ekki af Siv í hlaupagallanum heldur situr hún í svartri blússu og rauðum jakka í sófa inni í stofu. En hún brosir og geislar af sjálfstrausti. Daginn eftir er Siv aftur í blöðunum, að þessu sinni í 100 ára afmælisveislu Kvenréttindafélagsins. Hún brosir enn, í upphlut með skotthúfu, að hætti enn yngri framsóknarkvenna. Hvílíkt kamelljón: Mótorhjólagella, skokkari, nútímakona, nítjándu aldar fjallkona. Siv virðist ekki bara hafa lært af Bush heldur líka tvíburunum með kúluhattana úr Tinnabókunum sem áttu áberandi dulbúninga fyrir ólíklegustu tækifæri.

1. sæti. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir heldur sig fjarri hinum pólitíska vettvangi, fjarri heimahögunum, hún situr ásamt fánalituðum áhangendum uppi í stúku í íþróttahöll í Þýskalandi og hvetur íslenska landsliðið til dáða. Við hlið hennar situr eiginmaðurinn, einn besti handboltakappi þjóðarinnar fyrr og síðar. Og hvað eftir annað beina þýskir sjónvarpsmenn linsunni að þeim hjónum, við sjáum menntamálaráðherrann stökkva á fætur, fagna, hrópa, gretta sig, brosa. Ókeypis kosningaauglýsing á besta útsendingartíma. Öll íslenska þjóðin fylgist með og fær á tilfinninguna að Þorgerður sé í raun og sannleika einn af leikmönnum íslenska landsliðsins, ein af strákunum okkar. Hvílík snilld! Jafnvel George gamli Bush réð ekki yfir svo snilldarlegu leikkerfi.

Niðurstaða: Ef eitthvað er að marka bandaríska stjórnmálaskýrendur þá er Sjálfstæðisflokkurinn ótvíræður sigurvegari í þessari forkeppni fyrir Alþingiskosningarnar 2007. Nú er bara að bíða og sjá hvað gerist í milliriðlunum.

"Íslensk" þýðingasaga

2007-01-22T22:49:00.000Z

„Ef einhver tæki sér fyrir hendur að þýða Pindar orð fyrir orð myndu menn telja að einn brjálæðingur hefði þýtt annan.“

Abraham Cowley (1618–1667)

Meðal efnis sem rætt var á Hugvísindaþingi í Háskóla Íslands í nóvember 2006 voru fjórða og fimmta bindi Íslenskrar bókmenntasögu sem bókaútgáfan Edda gaf út nú í haust, en þau eru helguð tuttugustu öldinni. Sérstök málstofa var um þetta verk og að nokkru leyti ítrekuð þar ýmis gagnrýni sem komið hafði fram í ritdómum vikurnar á undan. Ein veigamesta gagnrýnin beindist að því hve þýðendur bera skarðan hlut frá borði í þessum lokabindum bókmenntasögunnar og var bent á að hér væri um vissa stefnubreytingu að ræða frá fyrri bindum þremur. Af þessari umræðu mátti draga þá ályktun að tímabært væri að á íslensku kæmi út myndarlegt bókmenntasögulegt rit þar sem þýðingar væru í forgrunni, bók sem gæti staðið undir titlinum „Íslensk“ þýðingasaga í þúsund ár.

Nýútkomin ensk sýnisbók, Translation – Theory and Practice, í ritstjórn Ástráðs Eysteinssonar og Daniel Weissbort, kveikir fjölmargar hugmyndir um efni sem gaman væri að sjá fjallað um í slíku riti. Meðal annars væri fróðlegt að þar kæmi fram með hvaða hætti þýðendur á norræna tungu og síðar íslensku hafa gert grein fyrir störfum sínu og hugmyndum, til dæmis í formálum að eigin þýðingum eða á öðrum vettvangi, svo sem í persónulegum heimildum. Hér má til dæmis benda á áhugaverð bréf sem Stefán Bjarman skrifaði útgefanda sínum, Ragnari Jónssyni í Smára, á meðan hann glímdi við að þýða skáldsöguna For Whom the Bell Tolls eftir Ernest Hemingway. Meðal þess sem þeir voru ósammála um var titill þýðingarinnar; Ragnar vildi nefna skáldsöguna Klukkan kallar til samræmis við íslenska þýðingu á nafni kvikmyndarinnar sem gerð hafði verið eftir bókinni, Stefán taldi hins vegar að Hverjum klukkan glymur væri betri og réttari titill. Ragnar hafði sitt fram í fyrstu útgáfu, Stefáni til mikillar skapraunar, en í síðari útgáfum hefur bókin kallast Hverjum klukkan glymur.

Í öðru lagi væri áhugavert að skoða sérstaklega íslensk skáldverk þar sem þýðingarvandinn er til umræðu. Þekkt eru skoðanaskipti þeirra Hildar og sögumanns um eigin ljóðaþýðingar í smásögunni „Grasaferð“ eftir Jónas Hallgrímsson en af nýútkomnum skáldsögum þar sem þýðingar koma nokkuð við sögu má nefna Sendiherrann eftir Braga Ólafsson og Undir himninum eftir Eirík Guðmundsson. Í fyrrnefnda verkinu fást ljóðskáld af ólíku þjóðerni meðal annars við að þýða ljóð hvers annars í tengslum við sögulega ljóðahátíð sem haldin er í Litháen. Sögumaður síðarnefnda verksins glímir í upphafi sögunnar við að þýða skáldsögu úr spænsku og virðist þar hafa orðið fyrir áhrifum af þeirri skoðun Abrahams Cowley að þýðendur eigi að taka sér ríflegt skáldaleyfi. „Þegar ég hafði setið í um það bil mánuð yfir bókinni tók ég völdin í mínar hendur og fór að staðfæra verkið og betrumbæta, ég breytti því sem mér sýndist, blandaði minni eigin sögu saman við frásagnir af söguhetjunni, flutti sögusviðið jafnvel borga á milli ef það hentaði mér. Með þessum hætti ætlaði ég að skapa splunkunýtt verk, sögu sem ég myndi kvitta fyrir í eigin nafni.“ Hér eru á ferðinni viðhorf sem nutu líklega meiri viðurkenningar á sextándu öld en þeirri tuttugustu og fyrstu, en eftir því sem líður á frásögnina sannfærist lesandinn smám saman um að þessi aðferð „eftirlíkingarinnar“, ekki síður en sú að þýða frá orði til orðs, kunni að bera vott um brjálsemi.

Gullöldin, öldudalurinn, stöðugleikinn

2006-12-21T16:12:00.000Z

„Það sem þjóðin áður var, það getur hún að vonum aftur orðið,“ skrifar Jón Jónsson Aðils sagnfræðingur í bók sinni Gullöld Íslendinga árið 1906. Þessi einfalda hugsun er kjarninn í hugmynd manna um gullöldina í sögu þjóðar en upphafning slíkrar gullaldar setti sterkan svip á það tímabil vestrænnar hugmyndasögu sem gjarnan er kennt við rómantík. Ólíkt því sem stundum er haldið fram felur hugmyndin þó ekki (bara) í sér rómantíska fortíðarþrá heldur einnig vissa framtíðarsýn, jafnvel spádóm um það sem í vændum er.

Goðsögnin um gullöldina er í sjálfu sér áhrifamikið valdatæki sem nota má til að öðlast áhrif, skapa einingu meðal ólíkra einstaklinga og réttlæta pólitísk stefnumið eða hugsjónir. Slík goðsögn verður til í þremur áföngum: Menn túlka tiltekin tímabil eða afmörkuð atriði sögunnar með jákvæðum hætti, bera þau saman við bágt ástand samtíðarinnar og varpa loks hinni gylltu fortíðarmynd á óræða framtíð. Þessi aðferð birtist í hnotskurn í ljóði Sigurjóns Guðjónssonar, „Rangárþing“ en þar er spurt: „Til hvers er fortíð, glæst og gömul saga, ... ef ei til þess að benda á brattans vegi, er boði að lokum rof af nýjum degi?“

Mynd gullaldarinnar setti lengi mark sitt á íslenskan söguskilning; hún varð til löngu fyrir daga rómantíkurinnar og lifði góðu lífi fram eftir tuttugustu öld. Tímabilið frá tíundu til þrettándu aldar var jafnan skilgreint sem gósentíðin í lífi þjóðarinnar en það hefur verið áherslumunur frá einum tíma til annars hvaða einkenni þessara alda menn hafa vegsamað. Framan af var lögð áhersla á hetjuskap fornmanna, blómlegt efnahagslíf, þróaða búskaparhætti og gott náttúrufar en á nítjándu öld var gullöldin í auknum mæli skilgreind í pólitískum tilgangi sem það tímabil þegar Íslendingar réðu sjálfir eigin málum. Smám saman, eftir því sem sjálfstæðisbaráttunni vatt fram, var gullöldin síðan túlkuð sem tími glæsilegrar bókmenntasköpunnar snjallra rithöfunda. Á síðustu árum hafa sumir viljað hverfa aftur til hetjuskapar fornmanna, en leggja nú áherslu á áræði og þor þeirra sem fóru í víking (ránsferðir) meðfram ströndum Stóra-Bretlands og landanna við Eystrasalt).

Tilraun frambjóðandans Ástþórs Magnússonar til að endurnýja íslensku gullaldargoðsögnina fyrir forsetakosningarnar árið 1996 var athyglisverð í þessu samhengi. Ástþór sagði í bók sinni Virkjum Bessastaði að okkur Íslendingum hefði verið „gefið það í vöggugjöf að gegna forystuhlutverki í því að leiða heiminn til friðar“ og vísaði í því sambandi til kristnitökunnar á Alþingi fyrir þúsund árum, þegar „forfeður okkar ... lögðu niður vopn á Þingvöllum. Á Íslandi hefur í raun ríkt friður allar götur síðan. Meðan blóðugar styrjaldir hafa geisað um heiminn, hafa Íslendingar einir þjóða aldrei tekið sér vopn í hönd til að leysa úr deilumálum“. Samkvæmt þessari túlkun spannaði gullöldin mest alla Íslandssöguna en hið bága ástand var heimfært yfir á afganginn af mannkynssögunni. Boðskapur Ástþórs var með öðrum orðum þessi: Það sem íslenska þjóðin er, það geta aðrar þjóðir að vonum einnig orðið. En kjósendur létu sér fátt um finnast; hin rómantíska sögusýn hefur augljóslega ekki lengur sama hljómgrunn meðal Íslendinga og áður.

Svo virðist sem að goðsögnin um gullöldina hafi með vissum hætti lokið sínu hlutverki, að minnsta kosti í bili. Íslendingar hafa öðlast sjálfstæði, efnahagslífið stendur í blóma, útrásarfyrirtæki dafna og við göngumst upp í því að vera bókmennta- og menningarþjóð. Stjórnmálamenn og skáld vísa sjaldnar til horfinnar gullaldar til að brýna þjóðina til nýrra afreka, enda virðast þeir hafa æ óljósari hugmyndir um hvað framtíðin eigi að bera í skauti sér.

Ýmislegt bendir til þess að goðsögnin um öldudalinn hafi að nokkru leyti tekið við sem eitt áhrifaríkasta valdatækið í íslensku þjóðlífi. Hún lýtur sömu lögmálum og goðsögnin um gullöldina, nema hvað nú er tiltekið (nýliðið) skeið þjóðarsögunnar túlkað með neikvæðum hætti. Öldudalurinn getur til að mynda merkt tímabil hárrar verðbólgu, mikils atvinnuleysis, lítils fiskafla, eða einfaldlega vinstri sinnaðrar ríkisstjórnar. En sem fyrr er lykilsetningin sú sama: Það sem þjóðin áður var, það getur hún að vonum aftur orðið.

Gegn öldudalnum tefla þessir sömu stjórnmálamenn stöðugleikanum, mergjuðu hugtaki sem flytur kjósendum þau skilaboð að öruggasta vörnin í ótryggum heimi sé áframhaldandi samstarf núverandi ríkisstjórnarflokka. Þegar ég heyrði þetta orð, stöðugleikann, hljóma af vörum Guðna Ágústssonar í aðdraganda síðustu kosninga hugsaði ég í fyrsta sinn með sjálfum mér að öruggasta leiðin til að tryggja stöðugleikann væri einveldi. Nú dregur aftur að kosningum. Skyldu þær líka snúast um stöðugleikann eða ætli einhver önnur og brýnni mál verði á dagskrá?

Bláir pennar

2006-11-29T10:38:00.000Z

Hefð er fyrir því í íslenskri sagnfræði að rekja sögulegar sviptingar til einhvers hóps manna og málgagns þeirra. Þannig er rætt um Fjölnismenn, Verðandimenn og Rauða penna. Ef svipast er um eftir hliðstæðu hugmyndafræðilegu riti til að varpa ljósi á undanfarinn aldarfjórðung í íslenskri sögu mætti hugsanlega staldra við greinasafnið Uppreisn frjálshyggjunnar sem ungir menn í Sjálfstæðisflokknum stóðu að árið 1979. Meðal greinahöfunda voru Davíð Oddsson, Friðrik Sófusson, Þorsteinn Pálsson, Geir H. Haarde, Björn Bjarnason og Hannes Hólmsteinn Gissurarson. Útgefandi var Kjartan Gunnarsson, síðar framkvæmdastjóri Sjálfstæðisflokksins, prófarkalesari var Hreinn Loftsson, síðar formaður einkavæðinganefndar og stjórnarformaður útrásarfyrirtækisins Baugs.

Munað eftir afa og ömmu

2006-11-23T18:10:00.000Z

Ég man eftir afa og ömmu í fjölskylduferð í Grafningnum. Ég hlýt að hafa verið tveggja eða þriggja ára.

Ég man eftir ryksugunni í Stóragerði með mjúkum poka sem fylltist af lofti þegar amma setti hana í gang.

Ég man eftir gulum Skoda.

Ég man eftir stólnum í stofunni sem amma sat í þegar hún prjónaði og fallegum vetlingum sem að komu í jólapökkum.

Ég man eftir gamlárskvöldinu þegar við heimsóttum afa í Rafmagnsveituhúsið. Hann var á vakt yfir áramótin.

Ég man eftir að hafa sofnað um miðjan dag á rauða beddanum undir stofuglugganum í Stóragerðinu og vaknað með hausverk, sólin skein innum gluggann og ofninn á hæstu stillingu.

Ég man eftir sunnudagsmatnum; rauðkálinu, sultunni, pörunni, glösum úr lituðu gleri og dósakókinu sem að Mummi hafði komið með úr síðustu siglingu.

Ég man eftir Andrés-blöðunum sem voru geymd í möppu í neðstu hillunni í bókaskápnum. Eftir nokkra ára lestur hætti ég að gera mér vonir um að afi eða amma keyptu ný blöð en var of feiminn til að hafa orð á því.

Ég man eftir sjötugsafmælinu hans afa í Rafmagnsveituheimilinu þegar að við barnabörnin fengum hláturskast og fullorðna fólkið reyndi að sussa á okkur því einhver var að halda ræðu.

Ég man eftir að hafa farið fyrir ömmu út í bakaríið í Austurveri með buddu í tómu innkaupaneti. Ég hlakkaði til að sjá bakaradúkkuna sem stóð út í glugganum og allar fallegu kransakökurnar.

Ég man eftir Gunnu í Stórholtinu sem stundum kom í heimsókn og var kát í öllum skrokknum.

Ég man eftir afa og ömmu á Mallorca sitjandi undir sólhlíf við sundlaugina með sólhatta á höfði.

Ég man eftir ferð okkar í dýragarðinn og litla fílnum sem að teygði ranann inn um bílgluggann og rak ömmu rembingskoss, eins og hann hefði ákveðið að óska henni til hamingju með afmælið.

Ég man eftir okkur ömmu í eldhúskróknum; hún sat þögul hinum megin við borðið á meðan ég kláraði af disknum: Svo sagði hún upp úr eins manns hljóði. Já, þú segir það?

Ég man eftir litlu fánastönginni sem stóð á hillu í stofunni og styttu eftir Guðmund frá Miðdal.

Ég man eftir saumaborðinu inn í svefnherbergi.

Ég man eftir brauðsneiðum með tómötum og eggjum.

Ég man eftir að lyktin í skápnum frammi á gangi og ruslalúgunni við hliðina á.

Ég man eftir stórrissunum

Ég man eftir betrekkinu í eldhúsinu.

Ég man eftir hrjúfri skeggrótinni á afa þegar hann kyssti mann bless.

Fyrsta púnslína

2006-11-15T00:40:00.000Z

Tók eftir þeim á leiðinni inn. Þau sátu við lítið borð, hann ljóshærður og útitekinn, hún skolhærð, grannvaxin og fölleit. Þau borðuðu pizzu en gáfu sér vart tíma til að gá að því hvað þau létu upp í sig. Þau horfðust í augu, það glampaði á vín glösum.

Settist, pantaði spaghetti með kjötsósu og fylgdist með þeim ótruflaður góða stund. Þau voru búin að borða og héldust nú í hendur, fléttuðu saman fingrum og töluðu saman í hálfum hljóðum, ein í sínum heimi. Þau áttu vel saman, þau voru ástfangið par sem smitar út frá sér.

Sperrti eyrun og reyndi að hlera hvað þeim fór á milli en greindi ekki orðaskil. Gekk að síðustu framhjá borðinu þeirra, þóttist þurfa á baðherbergið, vildi heyra hvað þeim fór á milli, eignast hlut í samsærri þeirra gegn grimmum ómanneskjulegum heimi. Hægði ferðina, beygði mig niður í námunda við borðið þeirra og þóttist þurfa að reima. Þau tóku ekki eftir mér. Heyrði hana segja í hálfum hljóðum:

"Eigum við að borga með debet- eða kreditkorti?"

Sjálfsblekking

2006-11-01T11:39:00.000Z

Þetta er kannski þjóðsaga sem bróðir minn heyrði í Skagafirðinum þegar hann ók frá bæ til bæjar og reyndi að pranga málningu inn á bændur og lét það ekkert draga úr sér þótt sumir þeirra byggju enn í torfkofum. Í sveitinni var einbúi, gamall karl sem leiddist að elda, yfirleitt lét hann sér nægja að sjóða sér graut einu sinni í viku, stóran skammt sem hann hitaði síðan upp kvölds og morgna. Þegar leið á vikuna og grauturinn fór að grána og síðan grænka varð karli stöðugt erfiðara að klára af diskinum en þá brá hann á það ráð að opna eldhússkápinn þar sem hann geymdi gamla brennivínsflösku, stilla henni upp á borðinu miðju og segja við sjálfan sig: "Ef þú klárar grautinn, vinur, máttu fá þér sopa." Svo át hann eina skeið af annarri, gretti sig yfir hverju munnfylli en horfði jafnframt löngunaraugum á brennivínsflöskuna um leið og hann kyngdi. Þegar hann var loksins búinn með allan grautinn af diskinum tók hann brennivínsflöskuna, setti hana aftur upp í skáp og sagði við sjálfan sig: "Þarna plataði ég þig."

Í minningu glataðrar karlmennsku

2006-10-30T14:22:00.000Z

Ég er svo aldeilis hissa
á eðlinu í honum Frissa
sem líkist Betu
og sest á setu
þegar hann þarf að pissa.

Hækkandi íbúðaverð í Hallgerðardyngju

2006-10-25T18:35:00.000Z

Hér eru drög að kenningu: Götuhorn eru eins konar opinberir fjölmiðlar sem tjá hugmyndir þjóða og borgarbúa um sjálfa sig. Götuheiti eru með öðrum orðum spegill þjóðarsálarinnar og sögunnar.

Í grófum dráttum má skipta götuheitum í fernt: (1) Götur sem draga nafn sitt af sínu nánasta umhverfi (Hafnargata í Reykjavík). (2) Götur sem draga nafn sitt af öðrum og fjarlægari stöðum (Íslandsbryggja í Kaupmannahöfn). (3) Götur sem draga nafn sitt af nafntoguðum persónum (Tryggvagata í Reykjavík). (4) Götur sem nefndar eru með hliðsjón af röklegum hugmyndum sem auðvelda fólki að rata (54. stræti í New York).

Í flestum borgum og bæjum má væntanlega finna götuheiti úr öllum þessum fjórum flokkum en í sumum borgum er einhver ein tilhneiging ríkjandi. Æði mörg götuheiti í París virðast til dæmis falla undir þriðja flokkinn. Að ganga um þá fögru borg er eins og að lesa franska útgáfu ritsins Merkir Íslendingar; vel flestar götur borgarinnar heita eftir merkismönnum og konum franskrar sögu. Göturnar virðast með vissum hættu vera framlenging á hinu ógnarstóra þjóðargrafhýsi Frakka, Panþeon, sem rís eins og grískt musteri í borginni miðri. Heiti þeirra virðast bera vott um þá hneigð Frakka að breyta umhverfi sínu sögulega minnisvarða, hefja einstaklinga í dýrlingatölu.

Sjálfur er ég uppalinn við vestari enda Njálsgötu og gekk næstum daglega eftir henni í æsku, yfir nyrðri enda Kárastígs og síðan austur eftir Bergþórugötu í Austurbæjarskólann. Nokkrir bekkjarfélagar mínir áttu heima í Norðurmýri, þar af einn við Skarphéðinsgötu og annar við Gunnarsbraut. Á þessu tímabili las ég samantekt á efni Njálu í Íslandssögubók Jónasar frá Hriflu en ég hugsaði aldrei út í að mitt nánasta umhverfi væri krökkt af vísunum í þessa og fleiri Íslendingasögur.

Það var ekki fyrr en eftir að ég lauk háskólanámi í bókmenntum og íslensku - þar sem ég fann gjarnan til minnimáttarkenndar gagnvart nemendum sem voru utan af landi, í náttúrulegum tengslum við tunguna og sagnaarfinn - að ég “uppgötvaði³ örnefnin á æskuslóðum mínum. Svanhildur Óskarsdóttir íslenskufræðingur og íbúi við Bjarnarstíg opnaði endanlega augu mín fyrir merkingu þeirra með því að benda á að Bjarnarstígur kúrði feimnislega á bak við Kárastíg, líkt og Björn að baki Kára í Njálu. Ábendingin kom mér á bragðið og ég dró brátt þá ályktun að Njálsgata og Bergþórugata lægju samsíða til að minna á hvernig Njáll og Bergþóra lágu hlið við hlið í brennunni. Mér þótti ennfremur merkilegt að Hallgerður hefði ekki fengið neina götu nefnda eftir sér og skrifaði það á reikning karlmannanna sem ákváðu nöfnin. (Það var kjörið tækifæri að bæta fyrir þessa vanrækslu þegar Akurgerði, Stóragerði og fleiri "gerði" fengu nöfn sín. Hvers vegna fékk ekki ein gatan að heita Hallgerði?)

Svo upprifinn var ég yfir þessari og fleiri uppgötvunum að ég skrifaði um þær heilan bókarkafla þar sem ég hélt því m.a. fram að yfirvöld í Reykjavík hefðu valið nýjum götum þessi þjóðlegu nöfn á fyrstu fjórum áratugum 20. aldar til að treysta samhengið milli sveita og borgar. Á þessu tímabili fjölgaði íbúum Reykjavíkur úr tæplega 7.000 í 40.000 eða frá því að vera 8,5% þjóðarinnar í verða um þriðjungur hennar. Með nöfnum Njálsgötu og Grettisgötu var gerð tilraun til að endurskapa söguslóðir dreifbýlisins á mölinni. Slíkar tilfæringar eru algengar þegar fólk flytur úr einum stað í annan. Það flytur umhverfi sitt og menningu með sér með táknrænum hætti. Nægir í því sambandi að minna á örnefni á borð við New York og Nýja Ísland í Vesturheimi.

Látlausar fregnir um áframhaldandi fólksflutninga úr dreifðari byggðum landsins til Reykjavíkur vekja nú þá spurningu hvort ekki sé æskilegt að halda áfram á sömu braut og velja götum í nýjum hverfum á Stór-Reykjavíkursvæðinu heiti kaupstaða og kauptúna af landsbyggðinni. Þannig mætti tryggja varðveislu örnefna sem er að fenna yfir vegna samruna sveitarfélaga. Má jafnvel sjá fyrir sér heilt hverfi, helst bryggjuhverfi, sem skipulagt væri sem smækkuð mynd af Íslandi öllu. Þar mætti finna götur á borð við Selfoss, Djúpavog, Kópasker, Bolungarvík og Borgarnes en allar væru þær tengdar einum krókóttum Hringvegi.

Ef hugmyndin um Íslandshverfið þykir ótímabær má í millitíðinni taka upp þráðinn frá miðri síðustu öld og veita Hallgerði viðeigandi sess í gatnakerfi borgarinnar. Sú hugmynd var viðruð í gönguferð sem ég fór í fyrir nokkrum vikum. Allir viðstaddir, konur og karlar, virtust sammála um að helga þyrfti Hallgerði heilt borgarhverfi. Hverfið skyldi kallast Hallgerðardyngja og gætu stofnbrautirnar borið nöfn á borð við Langbrók, Kinnhestur og Hárlokkur. Út úr þeim gengju síðan Glúmsvegur, Þjóstólfsstígur, Húskarlastræti, Þráinsgata og Hrappsbrekka.

Kosningaloforð óskast: Persónuaflátt frá fæðingu

2006-10-24T21:03:00.000Z

Kæru frambjóðendur.

Það líður að kosningum, það líður að nýjum kosningaloforðum, það líður þá líklega líka að því að kosningaloforðin sem sum ykkar gáfuð fyrir síðustu kosningar verði efnd, seint og um síðir. Þannig hyggist þið ná endurkjöri, með því að efna seint og illa gömlu loforðin og lofa síðan einhverju nýju sem þið getið svo efnt í lok næsta kjörtímabils. Þetta er næst öruggasta leiðin til að viðhalda stöðugleikanum (einveldi er auðvitað sú öruggasta).

Ég er með litla ósk, ósk um kosningaloforð. Ég ætla að kjósa alla þá flokka sem gefa þetta loforð (enda þótt ég viti að þeir myndu aldrei efna það fyrr en í fyrsta lagi vorið 2011). Jóhanna Sigurðardóttir hefur réttilega bent á að hinar svokölluðu barnabætur eru orðin tóm, núll og nix, í lífi flestra venjulegra fjölskyldna. Jóhanna vill hækka þær. Ég held að það væri betra að leggja þær niður en taka þess í stað upp nýja reglu sem mætti orða svo í kosningauglýsingum: Persónuafsláttur frá fæðingu.

Ég tel eðlilegt og réttlátt að það fylgi persónuafsláttur sérhverjum einstaklingi frá því að hann fæðist og fer að skapa útgjöld í heimilisbókhaldinu, og þar til hann deyr. Foreldrar og forráðamenn eiga að geta nýtt sér þennan afslátt á meðan þeir hafa einstaklinginn á framfæri sínu. Þegar einstaklingurinn nær sextán ára aldri eða fer að vinna fyrir sér fer hann að nýta afsláttinn sjálfur.

Með öðrum orðum: Er ekki kominn tími til að hætta að hyggla fyrirtækjum og fjármagnseigendum og taka allt þetta tal um fjölskyldustefnu og rétt barnafólks það alvarlega að þess sjáist raunverulega stað í skattakerfinu?

Með kveðju
Kjósandi

Tvær limrur um náttúru og náttúruleysi

2006-10-09T15:01:00.000Z

Þér ég fremur þrái að strjúka
um þjó og hnappa dúnamjúka
en eyða með vatni
svo aldregi sjatni
öllu sem grær við Kárahnjúka.

Heldur vil ég kátum kjúkum
klofbætur og bringur ljúk'um
en grafa í leir
svo lifni ei meir
landið allt að Kárahnjúkum.

Kilroy á Kárahnjúkum

2006-09-05T20:18:00.000Z

Í liðinni viku birtust í Morgunblaðinu ljósmyndir af „náttúruspjöllum“ í gíg Hverafjalls í Mývatnssveit; orðum og myndum sem gerð eru með því að raða ljósu, lausu grjóti á svartan gígbotninn. Í viðtali við yfirlandvörð á svæðinu, Elvu Guðmundsdóttur, kemur fram að ferðamenn hafi um margra ára skeið skilið þarna eftir einhver læsileg ummerki um heimsóknir sína. Hún viðurkennir að þau elstu séu „orðnar menningarlegar minjar“, en finnst að þetta hafi færst svo í aukana á síðari árum að til óheilla horfi. Þykir Elvu sérstaklega „ljótt þegar það er verið að skrifa ástarjátningar og þetta fer að verða eins og veggjakrot“ og fullyrðir að meirihluti ferðamanna telji þetta hvíta lesmál „lýti á svæðinu“. Hins vegar hafi landeigendur Hverafjalls ekki gefið leyfi til að það sé fjarlægt. Einn þeirra, Leifur Hallgrímsson, svarar fyrir þá ákvörðun á síðum Morgunblaðsins. Hann telur þetta athæfi ekki hafa verið að aukast og segir að eins og þetta hafi verið síðustu árin pirri þetta þá ekki neitt. Leifur lætur þess einnig getið að landeigendur hafi sjálfir sett upphafsstafi sína þarna þegar þeir voru „ungir menn“ og lofar að það verði tekið á málinu ef „þetta fer úr böndunum“.

Daginn eftir þessa umfjöllun var fjallað um málið í leiðara Morgunblaðsins undir yfirskriftinni „Krotað á náttúruna“. Var vakin athygli á að Hverafjall væri „einn stærsti og formfegursti gjóskugígur í heiminum“, enda væri staðurinn á náttúruminjaskrá. Furðaði leiðarahöfundur sig á tregðu landeiganda til að leyfa að skrifin í gígnum yrðu fjarlægð en minnti jafnframt á að „skemmdarverk“ sem þessi hefðu tíðkast lengi; „þeir sem aka um Svínahraun geta séð dæmi um hvernig skemmdarvargar hafa rifið mosa úr fjallshlíðum til að mynda stafi og orð. Það eru skemmdir, sem enn sjást áratugum síðar.“ Í niðurlagi leiðarans er loks rætt um það sem uppeldsilegt atriði að foreldrar útskýrðu fyrir börnum sínum „að svona umgangist fólk ekki merkar náttúruminjar. Eða getur það verið að fullorðið, viti borið fólk kroti á steina og fjöll?“

Umræðan um þetta efni er forvitnilega, af ýmsum ástæðum. Út frá sögulegum forsendum má velta fyrir sér hve háum aldri tjáning af þessi tagi þurfi að ná til að teljast menningarlegar minjar, fremur en náttúruspjöll. Með vissum hætti er steinskriftin í Hverafjalli nútímaleg útgáfa af bergristum og rúnaristum fyrri alda, sem flestar hafa tryggt sér eilíft líf á minjaskrám. Út frá fagurfræðilegum forsendum má velta fyrir sér hve listræn tjáning af þessu tagi þurfi að vera til að teljast umhverfislistaverk fremur en skemmdarverk. Hver er til dæmis munurinn á steinskriftinni í Hverafjalli og steinsúlunum sem bandaríski listamaðurinn Richard Serra reisti í náttúruperlunni Viðey um árið? Út frá félagsfræðilegum forsendum má velta fyrir sér hve ópersónuleg tjáning af þessu tagi þurfi að vera til að teljast gjaldgeng í náttúrunni. Hvers vegna virðist til dæmis meirihluti ferðamanna sætta sig betur smápeninga á gjábotni Flosagjár en ástarjátningar á gígbotni Hverafjalls?
Í fjórða lagi má skoða steinskriftina í Hverafjalli út frá sálfræðilegum forsendum; með hliðsjón af þrá dauðlegra manna til að skilja eitthvað eftir til marks um veru sína jörðinni, löngun okkar til að rita eigið nafn eða annarra í gestabók náttúrunnar. Sumarið 1872 vitjaði breski ferðalangurinn Samuel E. Waller jarðhitasvæðisins í Haukadal. Hann lýsti heimsókn sinni í ferðarollu sem út kom tveimur árum síðar og varpaði þar skemmtilegu ljósi á þær hvatir sem verða til þess að fullorðið, viti borið fólk krotar á steina og fjöll … já, meira að segja á heimsfræga hveri:

„Þegar ég leit ofan í skálina [á Geysi] sá ég að búið var að grafa bókstafi í hana. Já, það fór ekki á milli mála. Jafnvel hér, á eitt hið merkilegasta náttúruundur sem um getur, jafnvel hér hafði hinn óviðráðanlegi Breti ritað nafn sitt. Ég hafði séð áletranir af þessu tagi á veggjum margra merkisstaða á Englandi – í grafhvelfingum kirkjubygginga okkar, á styttum í söfnunum okkar, og það hafði ekki komið mér á óvart, en ég átti ekki orð þegar ég sá þær í hvernum. Á bakkanum hinumegin fann ég líka á annan tug upphafsstafa og dagsetninga grafinn djúpt í steininn, og nálægt brún uppsprettunnar, í miðri skálinni, liðlega feti undir yfirborði sjóðandi vatnsins, kom ég auga á kvenmannsnafn – enskt – djúpt grafið á tveimur stöðum, „Fanny“, og lengra frá annað nafn, „Laura“. Ég virti þau lengi, lengi fyrir mér og því lengur sem ég hugsaði málið þeim mun meira furðaði ég mig á því að nokkur maður væri slíkur heimskingi að grafa nafn á slíkum stað. Síðan settist ég aftur niður og dró fram hnífinn minn. Ég snyrti nögl sem var brotin á fingri mínum, tálgaði nokkrar skorur í prik mitt, kroppaði litlar steinflísar úr brún hversins og fór, að síðustu, að dæmi forvera minna og gróf svolítið í steininn; það var kvenmannsnafn – enskt – en þó hvorki Fanny né Laura.“

Síðast en ekki síst eru þær siðferðilegu forsendur steinskrifarinnar við Mývatn, sem fitjað er upp á í leiðara Morgunblaðsins, athyglisverðar í ljósi þeirrar umræðu sem farið hefur fram um virkjanamál hér á landi undanfarið. Þeir foreldrar sem fara með börnin sín í ferðalag um Norðausturland á næstu árum þurfa líklega að finna réttan meðalveg á milli þess að fordæma hin afturkræfu umhverfisáhrif í gígbotni Hverafjalls og réttlæta það varanlega stíflu-veggjakrot sem er verið að leggja lokahönd á umhverfis Kárahnjúka. Ef fer sem horfir verður hægt að lesa risavaxna ástarjátningu okkar, sem nú lifum, til íslensku fjallkonunnar langt utan úr geimnum um mörg ókomin ár.

(Birtist upphaflega í Lesbók Morgunblaðsins)

DV leitar að systur sinni

2006-07-12T16:27:00.000Z

Eitt sumarið fyrir margt löngu þegar gúrkútíðin stóð sem hæst og ekki var verjandi að birta fleiri æsifréttir um mannskæðu villikettina sem höfðust við í hitaveitustokkunum í Öskjuhlíðinni var snöggklippti stjörnublaðamaðurinn sendur út af örkinni til Amsterdam í þeirri trú væntanlega að í borginni leyndist rauðasta hverfið í gervallri Evrópu, hún væri Sódóma og Gómóra samtímans, höfuðvígi eiturlyfjabaróna og melludólga, kjörin uppspretta æsifrétta af myrkraverkum handrukkara, skaki súludansara, harmleikjum húsasunda. Var þetta ekki borgin þar sem kuldaleg neonljós drápu titlinga framan í frakkaklædda, órakaða menn með einsemd í hjartanu? Var það ekki hér sem horuð húsin stóðu á haus í regnbogalitum síkjunum?

Já, þetta var á þeim tíma þegar menn biðu enn í ofvæni eftir því hvort næsta fréttaskeyti frá Regínu fjallaði um tvíhöfða lamb, grassprettu eða landamerkjadeilur, á þeim tíma þegar menn þurftu helst að fara út fyrir landsteinanna til að skapa þá gotnesku stemningu sem síðar var algjörlega heimatilbúin. Stjörnublaðamaðurinn reikaði í nokkra daga, ef ég man þetta rétt, milli ljósastaura, gistiheimila og öldurhúsa og þegar hann rakst á mann með lífsmarki – sprautufíkil, klæðskipting, leigubílstjóra, vændiskonu – dró hann upp úr brjóstvasanum ljósmynd af sakleysislegri íslenskri stúlku, kynnti hana sem systur sína og spurði viðmælandann hvort hann kannaðist við andlitið. Ljósmyndari læddist í humátt á eftir og myndaði Íslendinginn á tali við þessi útlensku óskabörn ógæfunnar. Svo var flogið aftur heim.

Næstu daga birtist í blaðinu tilþrifamikill greinaflokkur undir yfirskriftinni „DV leitar að systur sinni í Amsterdam.“ Hér sagði blaðamaðurinn frá ferðalagi sínu um undirheima hinnar erlendu stórborgar, oft var það nöturleg lesning en það merkilegasta var þó það stílbragð höfundar að tala um sjálfan sig í þriðju persónu. Hann notaði aldrei orðið „ég“ í greinunum, og ekki einu sinni „blaðamaður“, heldur vísaði hann til sín (og hugsanlega ljósmyndarans) með nafni blaðsins. Það var því „DV“ sem viðraði sig upp við dyravörð nektardansstaðar í sóðalegri hliðargötu, dró upp ljósmyndina góðu og spurði manninn hvort hann hefði séð „systur DVs“.
Ég vann sjálfur á blaðinu þetta sumar, var nýskriðinn úr framhaldsskóla, ritstýrði lesendasíðunni og það var ekki laust við að mér þætti stjörnublaðamaðurinn vera karl í krapinu. Á hinn bóginn fannst mér aðferð hans við að persónugera blaðið í greinaflokknum um Amsterdam mitt á milli þess að vera fyndin og hlægileg. Hún olli því að það var einhvern veginn ekki hægt taka neitt annað sem í greinunum stóð nógu alvarlega.

Þessi reynsla er líklega ástæða þess að ég hrekk alltaf aðeins við þegar ég verð þess var að höfundar leiðara eða Reykjavíkurbréfa sem birtast á síðum þessa fjölmiðils skuli vísa til sín í þriðju persónu, ekki sem „ritstjóra“, eða „ritstjórnar“, heldur einfaldlega sem „Morgunblaðsins“. Þetta er ekki daglegt brauð en það kemur þó af og til fyrir að lesendum er tjáð að „Morgunblaðið“ fagni einhverju, að „Morgunblaðið“ hafi ekki skilið eitthvað, að „Morgunblaðinu“ sé eitthvað ljóst, að „Morgunblaðið“ hafi efasemdir, það bendi á eitthvað, ítreki skoðun sína, leyfi sér að halda einhverju fram, mæli fyrir einhverju, jafnvel að „Morgunblaðinu“ myndi ekki detta eitthvað í hug.

Hér er auðvitað um ævafornt stílbragð að ræða sem getur verið afar áhrifaríkt sé því beitt af lagni. Það kann að gefa orðum manns aukið vægi að tala í nafni voldugs fyrirtækis, stofnunnar, hugsjónar, flokks eða kirkju. En það getur líka dregið úr gildi þeirra. Sjálfur send ég mig að því að spyrja eftir lestur stöku leiðara eða Reykjavíkurbréfs: Hver er „Morgunblaðið“? Er um að ræða fastmótaða hugmyndafræði, skáldsagnapersónu sem hópur rithöfunda hefur tekið þátt í að skapa á löngu timabili eða retoríska grímu sem menn bregða upp í stað þess að segja „ég“, „við“ eða „ritstjórnin“? Og þó að ég þykist vita að „Morgunblaðið“ taki seint upp á því að leit að systur sinni í Amsterdam vekur þetta stílbragð iðulega upp þá spurningu í kolli mínum hvers vegna einstaklingarnir í leiðarahópi blaðsins skrifi ekki einfaldlega undir sínu eigin nafni.

(Upphaflega birt í Lesbók Morgunblaðins, eins og svo margt annað á þessum vef)

Dauði Arents Tisch (smáhrollvekja)

2006-06-08T12:17:00.000Z

Undir eins og Arent Tisch heyrði brandinn smella fylltist hann undarlegri sektarkennd. Hann hafði heyrt þetta hljóð oft áður, raunar á hverju kvöldi þegar hann yfirgaf skrifstofu sína við FregelstraBe. En þetta kvöld var að einhverju leyti frábrugðið. Honum datt í hug að sér hefði yfirsést eitthvað; gleymt að loka glugganum í bakherberginu, læst lyklana sína inni. Þeir voru allir á einni kippu; að skrifstofunni, bílnum, íbúðinni. Hann mat aðstæður sem snöggvast; peningalaus og of létt klæddur fyrir rakt næturkulið. Það var enginn sími í grenndinni. Meðan Arent leitaði í vösunum gaut hann augum inn í dauflýsta gleraugnaverslunina á jarðhæðinni og fannst eins og á sig væri horft, eins og lítil hvöss augu leyndust bak við öll þessi slípuðu gler sem sátu skorðuð í alla vega löguðum og litum umgjörðum á langveggnum gegnt útidyrunum. Honum létti þegar hann heyrði hringlið, fann viðkomu stálsins og mjúka leðurreimina sem hélt lyklunum saman.

Sagnfræðingurinn þurfti að ganga nokkra metra að bifreiðinni sem var lagt í þröngu húsasundi handan götunnar. Það var logn, hverfið var mannlaust og enginn sá hvernig andardráttur hans liðaðist eins og reykur út um varirnar og nefið í daufu skini af götuluktunum. Þetta hafði verið annasamur dagur, hann hafði meðal annars þurft að ljúka við og senda til Englands stutta grein um kúpta spegla í eigu bresku konungsfjölskyldunnar. Drjúgur hluti síðdegisins hafði farið í samanburð á heimildum og heilabrot um dánardægur Hinriks IV. Arent settist upp í bílinn og ræsti vélina. Þegar hann kveikti á framljósunum tók hann eftir því að þunn móða hafði lagst innan á rúðurnar. Hann sá hins vegar ekki köttinn sem stirðnaði upp í geislunum tveimur fyrir framan bílinn, sem starði augnablik í ljósið áður en hann hvarf út í myrkrið.

Aksturinn heim var tíðindalaus. Arent veitti einhæfum trjáröðunum beggja vegna vegarins enga athygli. Vinstri hönd hans var á stýrinu, hin hvíldi á brúnni möppu sem lá í farþegasætinu. Þetta var handritið hans, málsskjölin um séra Hardcastle. Hann hafði skrifað það upp aftur og aftur, breytt því og bætt við eftir því sem honum bárust betri upplýsingar, eftir því sem honum fannst hann þekkja hug prestsins betur. Eins og venjulega beygði Arent út af hraðbrautinni við gatnamót G4. Þar biðu hans lúmskir hálkublettir.

Dauði Arends Tisch (smákrimmi)

2006-05-27T15:59:00.000Z

Það skipti víst engu máli þegar jafn skynugur maður og Arend Tisch átti í hlut að allir aðilar málsins höfðu gengið á vit feðra sinna þegar hér var komið sögu, fórnarlambið að sjálfsögðu fyrst, en síðan fylgdu hinir í fótspor hans, hver af öðrum, uns ætla mátti að voveifilegur dauðdagi séra Hardcastle væri svo kyrfilega gleymdur að hann hefði aldrei borið að. Löngu síðar, þegar lögreglan sá loksins ástæðu til að leita að viðeigandi skýrslum um upphaflega rannsókn málsins, kom á daginn að þær voru með öllu glataðar og við eftirgrennslan í ríkisskjalasafninu fannst aðeins tóm mappa, merkt fornafni prestsins og númerinu sem málið hafði fengið við afgreiðslu hjá dómsstólunum.

Í stuttu viðtali við dóttur Tisch er birtist skömmu eftir sviplegt sjálfsmorð hans minntist hún þess glögglega þegar faðir hennar fékk fyrst áhuga á örlögum Hardcastle. "Samkvæmt venju færði ég honum kvöldsopann inn í bókaherbergið," sagði ungfrú Tisch við blaðamanninn, "þetta var á fimmtudegi og ég tók eftir því að franska birkiklukkan yfir stólnum hans tifaði ekki. Pabbi leit upp þegar ég kom inn, kinkaði kolli annars hugar en það var ekki fyrr en ég hafði lagt bollana á borðið og var byrjuð að trekkja upp klukkuna að hann rétti úr sér í stólnum og fór að greina mér frá fornfágulegum dagbókum sem honum höfðu borist í hendur. Þessar bækur urðu síðar meginstoðir í málatilbúningi hans í Harcastlemálinu. Ég man að hvorugt okkar hafði snert á teinu þegar frásögninni var lokið."

Nú kann einhverjum að leika forvitni á að vita hvaða akkur Tisch hafi verið í að grafa upp þessa gömlu gleymdu sögu, sérstaklega þar sem málsaðilar lágu ekki lengur undir grun heldur grænni torfu. Helst var við því að búast að þetta vafstur bitnaði á ættingjum hinna látnu. Sjálfur var Tisch vinsæll maður það best er vitað, skattframtöl hans bera vitni um traustar fjárreiður, hann hafði þá nýverið fengið stöðuhækkun í háskólanum og naut virðingar um allt landið fyrir sagnfræðirit sín um sjónskekkju og glerslípun. Af þeim örfáu ljósmyndum sem varðveittar eru af Tisch að dæma má hins vegar ætla að hann hafi verið ákveðinn maður. Hann hafði skarpan augnsvip undir háum kollvikum og mér virðist að í huga þessa hans hafi aldrei örlað á vangaveltum um góðar eða slæmar afleiðingar þegar staðreyndir voru annars vegar. Kvöldið áður en Tisch hugðist greina frá staðreyndunum varðandi dauða séra Gerzt Q. Hardcastle svipti sagnfræðingurinn sig hins vegar lífi. Gögn hans um prestinn voru aldrei gerð opinber.

Blað Sjálfstæðismanna í Kópavogi

2006-05-26T16:19:00.000Z

Blað Sjálfstæðismanna í Kópavogi heitir Vogar. Mér leikur forvitni á að vita hvað blað Sjálfstæðismanna í Vogum heitir.

Bíííb og klukk

2006-05-25T20:11:00.000Z

Rétt eftir hádegi á fimmtudegi er bíllinn minn kyrrstæður á gatnamótum við Langholtsveg. Fyrir framan mig er einn bíll, blár á litinn. Við bíðum á umferðarljósum, það er komið grænt en konan sem er undir stýri á bláa bílnum er svo róleg í tíðinni að ég rétt slepp yfir á gulu.

Aftur lendi ég fyrir aftan hana á næstu ljósum. Það kemur grænt en konan er með hugann við annað, hún er að benda farþegunum sínum á mótmælanda Íslands sem stendur á gangstéttinni með sín sígildu skilaboð: BLÓÐ BUSI DÓRI DAVÍ. Græna ljósið er að líða og ég ræð ekki við mig. Ég ýti á flautuna. „Bíííb.“

Og hvað gerist? Jú, konan stígur út úr bílnum sínum, gengur rólega í áttina til mín, bankar í gluggann og segir blíðlega: „Vildirðu tala við mig?“ Ég fylgist vantrúaður og pirraður með henni koma gangandi en horfi á eftir henni fullur aðdáunar. Hún er með prjónahúfu á höfðinu. Það er komið rautt þegar hún sest aftur inn í bláa bílinn. Við bíðum saman eftir næsta græna ljósi.

Þetta atvik staðfestir meðal annars hve bílflaut er órætt tákn. Rétt eins og önnur boðskipti ræðst merkingin af því á hvaða þátt þeirra við leggjum áherslu (svo vísað sé til kenninga málfræðingsins Romans Jakobson). Ef við einblínum á sendandann, bílstjórann sem flautar, getur bílflaut verið tjáning á tilfinningum. Bííííb getur merkt: „Ég er óþolinmóður.“ Ef við hugum að viðtakandanum, bílstjóra hins bílsins, getur bílflauti verið ætlað að hafa áhrif á gjörðir hans eða hennar. Bííííb getur merkt: „Aktu af stað.“ Ef við veltum fyrir okkur samhengi boðanna, bílum á gatnamótum, getur bílflaut miðlað hlutlægum upplýsingum. Bííííb getur merkt: „Það er komið grænt ljós.“ Ef við beinum athyglinni að miðlinum sjálfum, hljóði sem er nógu hátt og hvellt til að berast frá einum bíl til annars, getur bílflaut haft þann tilgang koma á sambandi á milli tveggja bílstjóra. Bííííb getur merkt: „Það er bíll hérna fyrir aftan þig.“ Ef við leiðum hugann loks að boðunum sjálfum, tónum flautunnar, getur bílflaut verið fagurfræðilegur gjörningur. Bííííb getur merkt: „Einhver er að flauta.“

Konan sem situr í bílnum fyrir framan mig á ljósunum við Langholtsveg túlkar ekki boðin frá mér með ofangreindum hætti. Hún er ljóslega með hugann við þann þátt boðskiptanna sem enn er ónefndur, það er að segja sjálft táknkerfið. Raunin er sú að táknkerfi bílflautsins er tiltölulega frumstætt og hefur takmarkað skýringargildi. Engin traust hefð er fyrir því hvernig túlka beri stutt flaut eða löng, stakt flaut eða röð flauta. Í flestum tilvikum er bílflaut svo órætt tákn að það krefst nánari skýringar, helst á öðru og fullkomnara táknkerfi. Bííííb getur, með öðrum orðum, merkt: „Talaðu við mig.“

„Vildurðu tala við mig?“ spyr konan með prjónahúfuna. Ég hreyti einhverju út úr mér, segi að ég hafi viljað vekja athygli á að það væri komið grænt ljós og því verið tímabært fyrir hana að aka af stað. Ég legg semsagt áherslu á upplýsingagildi og áhrifsgildi boðanna. Konan brosir bara. Og þó að ég geti ekki annað en dáðst að henni þegar hún gengur aftur að bláa bílnum er ég grautfúll út í sjálfan mig. Ég hef verið klukkaður. Auðvitað hefði ég átt að svara hinni einföldu spurningu konunnar fumlaust játandi. Síðan hefði ég átt að horfa í augu hennar og segja, eins og ekkert væri sjálfsagðara: „Bííííb.“

Einföld spurning, tvítekin

2006-05-24T21:35:00.000Z

Hér er einföld spurning: Hvernig eigum við að stunda bókmenntafræði á tuttugustu og fyrstu öld? Það má umorða hana og einfalda: Hvernig eigum við að skrifa um bókmenntir á tuttugustu og fyrstu öld? Kannski eru þetta tvær óskyldar spurningar, að minnsta kosti er þeim ekki beint í sömu átt. Þeirri fyrri er beint að fræðasamfélagi, hópi fólks sem lokið hefur prófum frá bókmenntafræðideildum háskóla og hugsanlega fólki úr skyldum fræðigreinum sem leggur sig fram um að skrifa fræðilega um bókmenntir, og hefur jafnvel atvinnu af því. Þeirri síðari er beint að hverjum sem er sem hefur áhuga á eða löngun til að skrifa um bókmenntir.

Hér eru nokkrar sögulegar alhæfingar: Um og eftir miðja síðustu öld kom mikill fjörkippur í fræðilega umræðu um bókmenntir á Vesturlöndum, fjörkippur sem var að einhverju leyti bergmál nýrra hugmynda í málvísindarannsóknum. Hann hélst einnig í hendur við hræringar í bókmenntunum sjálfum; að einhverju leyti kalla bókmenntir hvers tímabils á nýja (eða gamla) bókmenntafræði. Gróskan á þessu fræðasviði var gríðarlega mikil á árabilinu 1965 til 1975, síðan þá hefur farið fram úrvinnsla þeirra hugmynda sem þarna komu fram, en fátt nýtt markvert hefur gerst í fræðilegri umræðu um bókmenntir, að minnsta kosti engin vatnaskil. Hins vegar er mikið framleitt, margar bækur eru skrifaðar, margar greinar birtar, margir fyrirlestrar fluttir, mörg verk eru túlkuð, mörg námskeið kennd. En flest af þessu er samkvæmt gömlum, þrautreyndum uppskriftum, ritúal, hjartsláttur kerfis.

Hér er órökstudd tilgáta: Eitt af því markverðasta sem gerst hefur í umfjöllun um bókmenntir og reyndar innan bókmenntanna sjálfra er að skilin á milli bókmenntaskrifa og skrifa um bókmenntir hafa verið að hverfa. Með sama hætti hafa skilin á milli bókmenntafræði og annarra fræðigreina verið að mást út. Síðast en ekki síst hefur veruleikinn gert innrás inn í skáldskapinn (eða er það öfugt), skilin á milli skáldverka og annarra bókmenntagreina (sjálfsævisagna, sagnfræðirita, alfræðiorðabóka, húsráðabóka, o.s.frv.) óljósari en nokkru sinni fyrr.

Og hér er aftur einföld spurning: (Hvernig) eigum við að stunda bókmenntafræði á tuttugustu og fyrstu öld? Það má umorða hana og einfalda: Hvernig eigum við að skrifa (um) bókmenntir á tuttugustu og fyrstu öld?

Einhver mælti með Brooklyn

2006-05-09T20:06:00.000Z

"Ég var að leita að rólegum stað til að deyja á. Einhver mælti með Brooklyn ..." Þannig hefst nýjasta skáldsaga Paul Austers, The Brooklyn Follies (Heimskupör í Brooklyn, Glópskan í Brooklyn, fleiri tillögur?) Hún er væntanleg í neon-klúbbi Bjarts með haustinu. Mæli með henni.

Framboð og eftirspurn

2006-05-08T14:07:00.000Z

Við feðginin erum að stúdera auglýsingar stjórnmálaflokkanna fyrir borgarstjórnarkosningar. Sjálfstæðisflokkurinn með kosningaskrifstofu í Lágmúlanum, níu eða tíu snyrtilega klæddir frambjóðendur. "Þetta er eins og auglýsing fyrir fasteignasölu," segir dóttir mín, "eða Dressman". Samfylkingin er með kosningaskrifstofu á horni Borgartúns og Skúlagötu, þrír frambjóðendur, Dagur stendur í miðjunni, stærstur, Steinunn og Stefán Jón sitt hvorum megin við hann. "Minnir á Viltu vinna milljón? auglýsinguna," segir dóttir mín og á væntanlega við að svipurinn á Degi minni á Loga Bergman. En hún tekur undir það þegar ég spyr hvort þetta sé ekki sama uppsetning og í Idolinu í fyrra: Dagur, Steinunn, Stefán - Þorvaldur, Sigga Beinteins og Bubbi. Á Glæisbæ er risastórt flettiskilti þar sem Björn Ingi birtist í yfirstærð, gljáfægður í sumardressinu sínu í þriðja hvert skipti. "Athafnastjórnmál," stendur þar, væntanlega í andstöðu við umræðustjórnmálin hennar Ingibjargar Sólrúnar. Og svo er það Miðbæjarmarkaðurinn í Aðalstræti þar sem F-listinn er með bækistöðvar. Þar má sjá stækkaðar ljósmyndir af Ólafi og Margréti, þau eru niðri við Tjörn, eins og barnlaus hjón á sunnudegi. Enn höfum við feðginin ekki fundið risaauglýsingar Vinstri grænna en í blöðunum fara þau oftast tvö saman, Svandís og Árni Þór, og boða náttúruborgina Reykjavík. Vissulega eru fleiri útgáfur af þessum auglýsingum öllum en einhvern veginn fær maður á tilfinninguna að áherslurnar hjá markaðsdeildum flokkanna endurspegli metnað eða væntingar þeirra til kosninganna. Sjálfstæðisflokkurinn sýnir breiða framvarðasveit, gerir sér vonir um hreinan meirihluta, hinir flokkarnir leggja áherslu á einn, tvo eða þrjá frambjóðendur, líkt og eftirspurnin sé ekki meiri.

SÍLD OG FISKUR

2006-05-06T11:32:00.000Z

Pabbi hefur sagt mér þrjár sögur tengdar Þorvaldi í Síld og fisk. Númer eitt: Hann var stoltur af því að vera skattakóngur. Númer tvö: Hann sagði: "Maður á aldrei að eiga neitt með öðrum, ekki einu sinni dauðan kött." Númer þrjú: Þegar sett var upp skilti fyrir ofan matvörubúðina á Bergstaðastrætinu, á jarðhæð Hótel Holts, gaf Tolli skiltagerðarmanninum eftirfarandi leiðbeiningar: "Það er of langt á milli SÍLD og OG og OG og FISKUR." (Kórrétt setning þar sem samtengingin "og" kemur fimm sinnum sinnum fyrir í röð.)

Mitt var þitt og þitt var mitt

2006-05-06T11:00:00.000Z

Verst að missa af honum, þessum fréttamannafundi þegar Bubbi kynnti fyrirhugaða tónleika sína í tilefni af fimmtugsafmælinu. Bakhjarlar tónleikanna Glitnir og Og Vodaphone, forstjórar fyrirtækjanna brugðu á leik og sungu "Stál og hníf" við undirleik höfundar. Ég heyri þá í anda, lagvissa, brosmilda, hressilega menn í blóma lífsins: "Stál og hnífur er merki mitt, merki farandverkamanna ..." Mótsögn? Síður en svo. Eins og Guðmundur Hálfdanarson bendir á í riti sínu, Íslenska þjóðríkið, var einn af hápunktunum á Lýðveldishátíðinni á Þingvöllum 1994 söngur leikskólabarna á Maístjörnunni eftir Halldór Laxness. Allir voru búnir að gleyma því að fáni framtíðarlandsins sem þar er ort um var upphaflega rauður. En Bubbi hefur engu gleymt. Einkennislitur Glitnis og Og Vodaphone er rauður. Og síðarnefnda fyrirtækið er í eigu Dagsbrúnar.

Lög um lífeyrissjóðina

2006-05-06T10:49:00.000Z

Eftirstöðvar kröfugöngunnar 1. maí, plagöt á ljósastaurunum við Laugaveginn, með ljósmyndum, ártölum og lýsingum á áföngum í verkalýðsbaráttunni. Á móts við Skólavörðustíginn stóð "Lög um lífeyrissjóðina". Innsláttarvilla? Aukabil? Átti ekki að standa: "Lögum lífeyrissjóðina"?

Nei, því miður ...

2006-02-25T13:58:00.000Z

Það er ekki lengra síðan en í haust að í mig hringdi tregafull karlrödd, kynnti sig og spurði hvort ég væri ekki ég, Jón Karl Helgason blaðamaður. Ég gekkst við því en sagðist ekki hafa unnið við blaðamennsku í liðlega áratug. Það kom á daginn að hann hafði verið að lesa grein sem ég hafði skrifað þegar ég var tvítugur en þá starfaði ég í níu mánuði á dagblaði, fyrst á lesendasíðunni en síðan var ég hækkaður í tign og fékk að glíma við innlendar fréttir. Maðurinn á hinum enda línunnar hafði setið uppi á Landsbókasafni og lesið gömul orð sem ég var búinn að gleyma að ég hefði sett saman.

Þetta var eitt af þessum símtölum sem maður er alltaf að bíða eftir, slitrótt hringing sem hljómar eins og þúsundir annarra en veldur straumhvörfum. Framan af vissi ég reyndar ekkert hvert hann var að fara. Hvort ég hefði skrifað einhverjar fréttir frá Norðurlandi þetta sumar? Jú, ég hafði gert víðreist í ágúst ásamt einum ljósmyndara blaðsins, við flugum til Akureyrar, fengum þar leigðan bíl og höfðum þrjá daga til að afla helstu fregna úr tveimur sýslum. Ég tók á annan tug viðtala á dag; við bakara, sjómenn, fiskvinnslukonur, pjakka sem voru að dorga niðri á höfn, verkfræðinga sem hönnuðu virkjun, stelpu sem afgreiddi í grillskála, tvo unga athafnamenn sem steyptu fiskiker, spúsulegt par sem starfaði við skálavörslu á fjöllum og skenkti okkur á grasamjólk. Ég kannaðist líka við að hafa skrifað stutta frétt um gistiheimli við þjóðveginn, mig minnti að ég hefði rætt við eigandann og kannski einn eða tvo gesti en það var langt um liðið.

Þegar maðurinn fór að spyrja um nafn ljósmyndarans þóttist ég hafa skilið hvað honum gekk til. Ef hann vantaði myndir af gistiheimilinu væri best að snúa sér beint til blaðsins; myndirnar og filmurnar úr ferðinni væru vafalítið geymdar á safnadeildinni. En það var þá öðru nær. „Mig vantar ekki ljósmyndir,“ sagði hann. „Konan mín vann í eldhúsinu. Það kom blaðamaður að sunnan um sumarið og skrifaði grein um staðinn. Ég hef setið uppi á Þjóðarbókhlöðu farið yfir öll dagblöðin frá þessu sumri og ...“

Hann þurfti ekki að segja mikið meira. Raddblærinn sagði það sem ekki var sagt berum orðum.

„ Og ertu ,“ sagði ég, næstum brosandi á bak við þessa grímu sem við köllum síma, „ertu þá að leita að föður fimmtán ára barns.“

„Hann er nýorðinn fjórtán.“

Ég var alltaf að bíta í tunguna á mér í síðari hluta símtalsins, eftir að mér hafði skilist að maðurinn á hinum enda línunnar var að leita föður sonar síns. „Því miður.“ Hvað eftir annað voru þessi orð komin fram á varir mínar en þau áttu einfaldlega ekki við.

„Nei, (því miður), við stoppuðum mjög stutt þarna á gistiheimilinu, í hæsta lagi klukkutíma.“ Ég hafði ekki fyrr lokið við setninguna en ég hugsaði að klukkutími nægði. Hálftími þess vegna. Ég átti von á að hann benti mér á þetta og bætti því við: „Við sátum inni í veitingasalnum þennan klukkutíma, ég tók viðtal við eigandann, ljósmyndarinn smellti af nokkrum myndum og svo vorum við farnir.“
„Og þið komuð þarna bara einu sinni?

„Já, (því miður).“

Fyrsta kastið, eftir að símtalinu var lokið, brosti ég yfir því hve mótaður ég væri af áralangri kurteisisþjálfun. Nei, því miður get ég ekki aðstoðað þig, góði maður, því miður er ég ekki sá ævaforni ástmaður konu þinnar sem þú ert á höttum eftir, því miður þarftu að halda leit þinni áfram, hringja í næsta blaðamann sem lagði leið sína um Norðurland þetta sumar, og kannski þann þar næsta og þar þar næsta uns allir hafa svarið af sér faðernið, eða mun einhver okkar gangast við barninu, tæpum fimmtán árum síðar, segja áreynslulaust í símann: Já, það var ég, og bæta kannski við eftir stutta umhugsun: Hvað heitir þessi strákur annars?

Á bak við þetta því miður, sem ég lét þó aldrei út úr mér, hlaut að búa margfalt sem betur fer. Nei, sem betur fer heimsótti ég gistiheimlið um hábjartan daginn, sem betur fer hef ég nokkuð gott minni, hef aldrei orðið alvarlega drukkinn eða fengið blackout, ég hef meira að segja tölu á þeim konum sem gætu hafa eignast með mér barn. Sem betur fer stend ég ekki í þeim sporum að hafa misst af fyrstu fjórtán árunum í lífi frumburðar míns, ég þarf sem betur fer ekki að horfast í augu við drenginn, móðurina, eða þessa óræðu karlrödd sem ég var búinn að gleyma hvað hét áður en ég lagði símtólið niður.

Eða hvað? Meinti ég kannski eitthvað með því þegar ég hugsaði því miður hvað eftir annað í þessu stutta símatali? Harmaði ég innst inni að vera ekki hluti af þessari óvenjulegu örlagasögu sem ég vissi í raun hvorki haus né sporð á en gat séð fyrir mér út frá fáeinum glitrandri hreistrum? Nagaði ég mig í handarbökin yfir að fá næstum óræka sönnun um að einn ónýttur möguleikinn í lífi mínu hafði í raun og sannleika ræst, tíminn hefði klofnað í tvennt fyrir fimmtán árum og væri nú að fléttast aftur saman, að minnsta kosti um stundarsakir?

Keppt í listum

2006-02-16T17:12:00.002Z

Hún sat í mér fyrirsögn Alþýðublaðsins sáluga þegar kunngert hafði verið að Einar Már Guðmundsson fengi bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs það árið: "Norðurlandameistari í bókmenntum" stóð með stóru letri þvert yfir forsíðuna, og þótti öllu merkilegri frétt en útgáfan á Englum alheimsins nokkrum misserum fyrr.

Þessi fyrirsögn (sem Bjartur tók að sjálfsögðu upp í auglýsingum þegar Sjón fékk þessi sömu verðlaun) opnaði endanlega augu mín fyrir vaxandi líkindum með íslenskri menningu og sígildri íþróttakeppni, og þá ekki aðeins í túlkun fjölmiðlanna heldur einnig og kannski öðru fremur í skipulagi einstakra sviða listalífsins. Þessi líkindi eru til þess fallin að skapa spennu í kringum listamenn og verk þeirra og auka þar með menningarlegan áhuga almennings og -neyslu.

Þessi tilhneiging ætti ekki að fara fram hjá neinum sem fylgist með íslenskum fjölmiðlum á haustin. Í bókmenntum, leiklist og tónlist er nýtt keppnistímabil að hefjast og mikið spáð og spekúlerað í hve vel undirbúnir einstakir þátttakendur koma til leiks. Þannig bíða tónlistarunnendur með nokkurri eftirvæntingu eftir að sjá hvaða erlendu leikmenn spili með Sinfóníunni það árið.

Þá hafa ýmsir áhyggjur af því hve keppnistímabilið í íslenskum bókmenntum er stutt, varla nema tveir mánuðir. Keppnin felst í spennandi og jafnvel harðvítugum viðureignum milli gagnrýnenda og höfunda og væntanlega hefur niðurstaða þeirra áhrif á gengi viðkomandi verka í bókabúðum. Von er á endanlegum úrslitum í janúar þegar metsölulisti haustsins liggur fyrir. Sumir höfundar blanda sér reyndar einnig í slaginn um Íslensku bókmenntaverðlaunin, en þar vegur stíll og tækni þungt í stigagjöfinni. Í desember hvert ár er svo kunngert hvaða bækur og höfundar keppa fyrir Íslands hönd á Norðurlandamótinu á vordögum.

Í leiklistinni er keppnistímabilið mun lengra en í bókmenntunum en að öðru leyti með svipuðu sniði. Hvert atvinnuleikhúsið á fætur öðru kynnir leikskipulag vetrarins en áhorfendur og gagnrýnendur spyrja að leikslokum. Spennan í þessari grein tengist
reyndar ekki aðeins því hvaða leiksýningar standi sig best - og taki jafnvel þátt í keppninni að ári - heldur einnig því hvaða sýningar falli.

Keppnistímabilið í kvikmyndum og myndlist er ekki eins skýrt afmarkað og í hinum greinunum. Keppnin í fyrrnefndu greininni geldur þess hve þátttakendur eru fáir en til að vega á móti því hafa kvikmyndagerðarmenn stofnað til Edduverðlaunanna, þar sem sigurvegarar í keppni hvers árs taka við verðlaunum sínum. Myndlistarmenn mættu taka sér kollega sína til fyrirmyndar að þessu leyti. Þrátt fyrir mikinn fjölda þátttakenda eru keppnisreglur í myndlist ákaflega óljósar og einkennist greinin um of af miklum fjölda sýningarleikja. Að öllu óbreyttu er því lítil von til þess að íslenskir myndlistarmenn komist á forsíðu íslenskra dagblaða fyrir hin mörgu og ágætu afrek sín.

Stelling dagsins

2006-01-31T23:17:00.000Z

Hugkvæmur innflytjandi getnaðarvarna tekur einn daginn upp á þeirri nýbreyttni að auglýsa tiltekið vörumerki í dagblöðum og tímaritum með teikningum af „stellingu dagsins“. Herferðinni er meðal annars fylgt eftir með útvarpsauglýsingum þar sem ástsæll leikari lýsir ítarlega hvernig karl og kona eiga að koma sér í stellingu dagsins. Hann mælir jafnvel með tónlist við hæfi og gefur til kynna æskilegan takt með því að lesa orðin „upp og niður“ af vaxandi ákafa áður fram kemur hvaða smokkaframleiðandi býður upp á stellingu dagsins. Þriggja ára dóttir mín hlustar hugfangin á slíka lýsingu á „sleðastellingunni“ og er í marga daga að furða sig á hversu hratt ætlast er til að fólkið fari „upp og niður“ sleðabrekkuna.

Þessar auglýsingar vekja tilætlað fjaðrafok – hneykslun í lesendabréfum, kaldhæðnislegan Lesbókarpistil, húmorslausa ályktun í útvarpsráði, jafnvel umræður í sjónvarpi um áframhaldandi klámvæðingu samfélagsins. Innan fárra vikna sér smokkainnflytjandinn vörumerki sínu borgið í bili og lætur deigan síga.

En það er líka hugsanlegt að framtak hans komi af stað viðameiri Kama Sutra bylgju sem fer um íslenskt samfélag eins og dásamlega langdreginn vellíðunarskjálfti. Fyrr en varir hafa atvinnulausir háskólanemar opnað vefinn www.stelling.is í von um að sala auglýsinga dekki kostnaðinn. Hugsanlega sjá símafyrirtækin vit í því að bjóða viðskiptavinum sínum að fá daglega send skilaboð með lýsingu á spennandi stellingum ásamt viðeigandi hringitónum. Unglingaþáttur í sjónvarpi efnir til samkeppni um listrænustu stellingar ársins og fer lokakeppnin fram með pompi og pragt á ilströndinni í Nauthólsvík.

Prentmiðlarnir láta ekki sitt eftir liggja heldur yfirheyra landsþekkta einstaklinga um eftirlætisstellingarnar (sbr. „Gæludýrið mitt“). Framtakssamir hjúkrunarfræðingar auglýsa námskeiðið „Hjálp í stellingum“ og fámennir andófshópar leggja metnað sinn í að vera öðrum stellingum en viljalaus múgurinn. Glanstímarit fá stjörnufræðinga til að lýsa þeim stellingum sem eiga best við pör úr ólíkum stjörnumerkjum og í einu þeirra birtist umdeilt viðtal við nýkjörinn þingmann undir yfirskriftinni „Set mig aldrei í stellingar“. Lesendur verða fyrir vonbrigðum þegar í ljós kemur að viðtalið fjallar ekki um einkalíf viðkomandi heldur aðeins pólitík og Evrópusambandið.

Þannig tifar tíminn frá okkur, í alltof hröðum takti, þar til hámarki er náð. Við vöknum upp við að sumarið er á enda, heimsóknum á www.stelling.is fer hríðfækkandi og sala á verjum fellur aftur í eðlilegt horf. Um nokkra daga skeið er eins og allur vindur sé úr íslensku þjóðinni. En þá birtast hvít segl úti við sjóndeildarhringinn. Og þjóðin er að sjálfsögðu reiðubúin til að setja sig í nýjar stellingar.